Dodawanie i odejmowanie w słupku

Matematyka, klasa 3 · Liczba pod liczbą, kolumna po kolumnie

Lekcja

Wyobraź sobie, że w plecaku masz 347 klocków, a kolega przynosi jeszcze 129. Ile macie razem? Trudno to policzyć w pamięci, bo cyfr jest sporo i łatwo się pogubić. Dlatego ludzie wymyślili sprytny sposób. Zamiast męczyć się z jedną wielką liczbą, dzielimy ją na małe porcje i liczymy je po kolei, jedna po drugiej. Ten sposób nazywamy liczeniem w słupku.

Skąd on się bierze? Każda liczba jest zbudowana z paczek. Liczba 347 to 3 setki, 4 dziesiątki i 7 jedności. Gdyby to były kredki, zmieściłyby się w 3 dużych pudełkach po 100 sztuk, w 4 mniejszych paczkach po 10 sztuk i zostałoby jeszcze 7 kredek luzem. Kiedy dodajesz dwie liczby, tak naprawdę dokładasz setki do setek, dziesiątki do dziesiątek, a jedności do jedności. Słupek to tylko wygodny zapis. Ustawia te paczki jedna nad drugą, żeby nic ci się nie pomieszało.

DOBRZEŹLESDJSDJ1245245+63+63308875245 + 63 = 308zły wynik: 875jedności stoją pod jednościami6 wylądowało pod setkamiS = setki, D = dziesiątki, J = jedności
Ta sama liczba, dwa ustawienia. Po lewej cyfra 3 z liczby 63 stoi pod jednościami i wynik jest dobry. Po prawej całe 63 przesunęło się o jedno miejsce w lewo, więc zamiast 63 dodajesz 630. Mała 1 nad setkami po lewej stronie to przeniesienie z kolumny dziesiątek.

Dlatego pisząc słupek, zawsze równamy liczby do prawej strony. Prawa kolumna to jedności, obok niej po lewej stoją dziesiątki, a jeszcze dalej setki. Jeśli przesuniesz cyfrę choćby o jedno miejsce, zaczniesz dodawać dziesiątki do setek. To tak, jakbyś wrzucał paczki po 10 kredek do pudełek po 100. Każdy pojedynczy rachunek zrobisz wtedy dobrze, a i tak wyjdzie ci zupełnie inny wynik. Dlatego ustawienie liczb jest tak samo ważne jak samo liczenie.

🔑 Zapamiętaj: Prawa kolumna to zawsze jedności. Całą resztę ustawiasz względem niej. Najpierw ustaw, dopiero potem licz.

Dodawanie w słupku krok po kroku

SDJ1347+129476
347 + 129 = 476 — dodajemy kolumnami od prawej, mała pomarańczowa „1” to przeniesienie z jedności do dziesiątek.

Skąd bierze się przeniesienie

W kolumnie jedności: 8 kredek i jeszcze 5 kredek+= 1310 z nich pakujesz w jedną paczkę+1 paczka = 1 dziesiątka3 zostają w jednościachPiszesz 3, a 1 przenosisz do dziesiątekprzeniesiona jedynka13dziesiątkijedności
Jak działa przeniesienie: 8 kredek i jeszcze 5 kredek to 13 kredek. Dziesięć z nich pakujesz w jedną paczkę (turkusowa ramka) i przesuwasz ją do kolumny dziesiątek, a 3 pomarańczowe kredki luzem zostają w jednościach.

Popatrz teraz uważnie, co dzieje się w kolumnie jedności. Masz 8 kredek i dokładasz 5, razem wychodzi 13. Ale w jednej kolumnie mieści się tylko jedna cyfra, od 0 do 9, i nic więcej. Trzynaście to jedna pełna dziesiątka i 3 kredki luzem. Pełną dziesiątkę pakujesz więc w paczkę i przesuwasz do sąsiada po lewej stronie, bo tam mieszkają dziesiątki. Pod kreską zapisujesz 3, a małą jedynkę stawiasz nad kolumną dziesiątek. To nie jest magiczna sztuczka ani regułka do wykucia. To zwykła przeprowadzka jednej paczki tam, gdzie jej miejsce.

8 + 5 = 13 = 1 dziesiątka  +  3 jedności
Cyfra 3 zostaje pod kreską, a 1 wędruje na górę kolumny dziesiątek.

⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd: wpisanie pod kreską całego wyniku. Jeśli w kolumnie wyszło 16, piszesz tylko 6. Szesnastka nie zmieści się w jednym okienku, bo to już nie jest jedna cyfra.

✏️ Oblicz 347 + 129

  1. Zapisz liczby jedna pod drugą, jedności pod jednościami.
    347 + 129
  2. Kolumna jedności: 7 dodać 9. Wyszło 16, więc pod kreską piszesz 6, a małą 1 stawiasz nad dziesiątkami.
    7 + 9 = 16
  3. Kolumna dziesiątek: 4 dodać 2, i nie zapomnij o przeniesionej jedynce.
    4 + 2 + 1 = 7
  4. Kolumna setek: 3 dodać 1. Tu nic już nie przenosimy.
    3 + 1 = 4
  5. Czytasz wynik od lewej do prawej.
    347 + 129 = 476

✏️ Oblicz 268 + 155 — tu przenosisz dwa razy

  1. Ustaw liczby w słupku, równo do prawej strony.
    268 + 155
  2. Jedności: 8 dodać 5 to 13. Piszesz 3, przenosisz 1.
    8 + 5 = 13
  3. Dziesiątki: 6 dodać 5 to 11, a jeszcze przeniesiona 1 daje 12. Piszesz 2 i znowu przenosisz 1.
    6 + 5 + 1 = 12
  4. Setki: 2 dodać 1 to 3, plus przeniesiona 1.
    2 + 1 + 1 = 4
  5. Gotowe. Przenoszenie może się powtarzać w każdej kolumnie.
    268 + 155 = 423

Odejmowanie w słupku — pożyczanie

Odejmowanie działa tak samo, tylko w drugą stronę. Zamiast dokładać kredki, zabierasz je z pudełek. I znów pojawia się ten sam kłopot, co przy dodawaniu, tyle że odwrócony. Czasem w kolumnie jedności masz za mało kredek, żeby zabrać tyle, ile trzeba. Wtedy idziesz do sąsiada po lewej i pożyczasz od niego jedną paczkę po 10 sztuk. Paczka się rozrywa i zamienia w 10 pojedynczych kredek, które dosypujesz do jedności.

SDJ342−158184
342 − 158 = 184 — większą liczbę zapisujemy na górze.
42 kredki: 4 paczki po 10 i 2 luzemPrzed pożyczką101010102 − 8? Nie da rady!Rozrywasz jedną paczkę na 10 pojedynczych kredekPo pożyczce1010103 dziesiątki12 jednościTeraz 12 − 8 = 4, dziesiątek zostaje 342 − 8 = 34
Jak działa pożyczanie. Otwierasz jedną paczkę po 10, więc dziesiątek masz o jedną mniej, a jedności aż o dziesięć więcej. Dopiero teraz da się odjąć.

Zauważ najważniejszą rzecz: przy pożyczaniu liczba wcale się nie zmienia. 42 to 4 dziesiątki i 2 jedności, ale to jest też 3 dziesiątki i 12 jedności. Kredek dalej jest dokładnie tyle samo, są tylko inaczej poukładane. Dlatego pożyczanie jest uczciwe. Nic nie znika i nic nie bierze się znikąd. Jeśli kiedyś pomyślisz, że pożyczanie to oszukiwanie, przypomnij sobie rozerwaną paczkę: kredki nie zniknęły, po prostu wysypały się luzem.

2 − 8  →  pożyczam dziesiątkę  →  12 − 8 = 4
Sąsiad z lewej oddaje jedną dziesiątkę, więc sam ma o 1 mniej.

✏️ Oblicz 342 − 158

  1. Zapisz w słupku, większą liczbę na górze.
    342 − 158
  2. Jedności: 2 minus 8 nie wyjdzie. Pożyczasz dziesiątkę, więc masz 12, a górna czwórka w dziesiątkach zmienia się w 3.
    12 − 8 = 4
  3. Dziesiątki: zostało 3, a odjąć trzeba 5. Znowu za mało, więc pożyczasz z setek. Masz 13, a górna trójka w setkach zmienia się w 2.
    13 − 5 = 8
  4. Setki: zostało 2, odejmujesz 1.
    2 − 1 = 1
  5. Czytasz wynik od lewej.
    342 − 158 = 184

⚠️ Uwaga: Pułapka numer jeden przy odejmowaniu: gdy górna cyfra jest mniejsza, kusi, żeby odwrócić rachunek i policzyć 8 minus 2 zamiast pożyczać. To zawsze daje zły wynik. W odejmowaniu kolejność jest ważna — dolną cyfrę zabieramy od górnej, nigdy odwrotnie.

⚠️ Uwaga: Pułapka numer dwa: pożyczyłeś dziesiątkę, ale zapomniałeś zmniejszyć sąsiada o 1. Wtedy kredek nagle robi się więcej, a to niemożliwe. Za każdym razem, gdy dopisujesz dziesiątkę, od razu przekreśl sąsiada i napisz nad nim mniejszą cyfrę.

Sprawdź się sam

💡 Wskazówka: Wynik odejmowania sprawdzisz dodawaniem: dodaj go do liczby, którą odejmowałeś. Tu 184 + 158 = 342, czyli zgadza się. Jeśli nie wyjdzie ta sama liczba, gdzieś zgubiła się pożyczka.

✏️ Na boisku było 250 kibiców. Po pierwszej połowie 175 osób poszło do domu. Ilu kibiców zostało?

  1. Kibiców ubyło, więc odejmujemy. Zapisz w słupku większą liczbę na górze.
    250 − 175
  2. Jedności: 0 minus 5 nie wyjdzie. Pożyczasz dziesiątkę, masz 10, a piątka w dziesiątkach zmienia się w 4.
    10 − 5 = 5
  3. Dziesiątki: zostało 4, odjąć 7 się nie da. Pożyczasz z setek, masz 14, a dwójka w setkach zmienia się w 1.
    14 − 7 = 7
  4. Setki: zostało 1, odejmujesz 1, czyli w setkach nic nie zostaje.
    1 − 1 = 0
  5. Sprawdzenie dodawaniem: 75 + 175 = 250. Zgadza się. Na boisku zostało 75 kibiców.
    250 − 175 = 75

Na początku licz powoli i mów sobie w głowie, co robisz: teraz jedności, teraz dziesiątki, teraz setki. Pisz w zeszycie w kratkę i wkładaj jedną cyfrę w jedną kratkę. Kratki same ustawią ci kolumny równiutko i połowa błędów zniknie. Nie musisz się spieszyć. Najważniejsze jest to, żeby każda cyfra stała tam, gdzie jej miejsce, i żeby żadna przeniesiona jedynka ani pożyczona dziesiątka nie zgubiła się po drodze.

💡 Wskazówka: Zanim policzysz dokładnie, zgadnij z grubsza. 347 plus 129 to mniej więcej 350 plus 130, czyli około 480. Jeśli w słupku wyjdzie ci 1476 albo 76, od razu wiesz, że coś poszło nie tak.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Dodawanie w słupku
Piszesz liczbę pod liczbą tak, żeby jedności były pod jednościami.
Kolejność kolumn
Liczysz od prawej strony: najpierw jedności, potem dziesiątki, potem setki.
Przeniesienie
Gdy w kolumnie wyjdzie 10 lub więcej, jedną dziesiątkę zapisujesz nad następną kolumną.
Notatka nad działaniem
Małą jedynkę nad kolumną piszesz po to, żeby nie zapomnieć o przeniesieniu.
Odejmowanie w słupku
Też liczysz od prawej. Odjemna stoi na górze.
Pożyczka
Gdy górna cyfra jest za mała, pożyczasz jedną dziesiątkę z sąsiedniej kolumny.
Zapis pożyczki
Nad kolumną, z której pożyczyłeś, zapisujesz zmniejszoną cyfrę.
Równe kolumny
Cyfry muszą stać dokładnie jedna pod drugą, inaczej wynik będzie zły.
Sprawdzenie dodawania
Zamień składniki miejscami i policz jeszcze raz.
Sprawdzenie odejmowania
Do wyniku dodajesz odjemnik. Musi wyjść odjemna.
Dodawanie liczb trzycyfrowych
Kolumny liczymy od prawej: jedności, dziesiątki, setki. Każde przeniesienie zapisujemy nad następną kolumną.
Dodawanie trzech liczb w słupku
Można zapisać wszystkie trzy pod sobą i dodać kolumnę naraz. Przeniesienie bywa wtedy większe niż 1.

Sprawdź się

1. Od której kolumny zaczynamy liczenie w słupku?

  1. od prawej, od jedności
  2. od lewej, od setek
  3. od środka
  4. kolejność nie ma znaczenia
Pokaż odpowiedź

A. od prawej, od jedności — Zawsze od jedności.

2. Po co piszemy małą cyfrę nad kolumną?

  1. dla ozdoby
  2. żeby pamiętać o przeniesieniu
  3. żeby zaznaczyć błąd
  4. żeby policzyć kolumny
Pokaż odpowiedź

B. żeby pamiętać o przeniesieniu — To notatka, żeby nie zgubić dziesiątki.

3. Ile to jest 235 + 148?

  1. 373
  2. 383
  3. 393
  4. 283
Pokaż odpowiedź

B. 383 — Przeniesienie z jedności.

4. Ile to jest 96 + 87?

  1. 173
  2. 183
  3. 193
  4. 163
Pokaż odpowiedź

B. 183 — Jedności dają 13.

5. Jak sprawdzić, że 383 − 148 = 235?

  1. 383 + 148
  2. 235 + 148
  3. 383 − 235 − 148
  4. 235 · 148
Pokaż odpowiedź

B. 235 + 148 — Wynik plus odjemnik daje odjemną.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami