Liczby rzymskie
Matematyka, klasa 4 · Siedem znaków, zasada dodawania i odejmowania, zapis wieków
Lekcja
Zanim wymyślono cyfry, których dziś używamy, Rzymianie liczyli za pomocą liter. Ten zapis przetrwał do dziś: znajdziesz go na tarczach zegarów, na pomnikach, w numerach rozdziałów i przede wszystkim przy nazwach wieków.
Dwie zasady i to wszystko
Znaki czytamy od lewej i dodajemy. Ale kiedy mniejszy znak stoi przed większym, to zamiast dodawać — odejmujemy. Dlatego VI to 6, a IV to 4.
🔑 Zapamiętaj: Odejmować wolno tylko w sześciu przypadkach: IV (4), IX (9), XL (40), XC (90), CD (400), CM (900). Nie ma czegoś takiego jak IL zamiast 49 — poprawnie jest XLIX.
✏️ Zapisz 1974 znakami rzymskimi
- Rozłóż liczbę na tysiące, setki, dziesiątki i jedności.1974 = 1000 + 900 + 70 + 4
- Zamień każdą część osobno.1000 = M, 900 = CM, 70 = LXX, 4 = IV
- Zapisz po kolei, od największej części.1974 = MCMLXXIV
Wieki — najczęstsze zastosowanie
⚠️ Uwaga: Wyjątek od reguły „dodaj 1": lata kończące się na 00. Rok 1900 to jeszcze XIX wiek, bo XIX wiek trwa od 1801 do 1900 włącznie.
- Ten sam znak można powtórzyć najwyżej trzy razy: III = 3, ale 4 to już IV
- Znaków V, L i D nigdy się nie powtarza — nie ma zapisu VV, bo to po prostu X
- Rzymianie nie znali zera — nie da się go zapisać ich znakami
💡 Wskazówka: Czytając długi zapis, idź od lewej i patrz na sąsiadów parami. MCMLXXIV: M (1000), CM (900), L (50), X (10), X (10), IV (4). Suma: 1974.
Pojęcia
- I
- jeden
- V
- pięć
- X
- dziesięć
- L
- pięćdziesiąt
- C
- sto (łac. centum)
- D
- pięćset
- M
- tysiąc (łac. mille)
- Zasada dodawania
- mniejszy znak PO większym dodajemy: VI = 5 + 1 = 6
- Zasada odejmowania
- mniejszy znak PRZED większym odejmujemy: IV = 5 − 1 = 4
- Zapis wieku
- rok 1410 to XV wiek — bierzemy setki i dodajemy 1
- IV
- Cztery. Mniejsze I stoi PRZED V, więc odejmujemy: 5 − 1 = 4.
- IX
- Dziewięć: 10 − 1. Podobnie XIX to 19.
Sprawdź się
1. Jaka liczba to XIV?
- 14
- 16
- 9
- 4
Pokaż odpowiedź
A. 14 — X = 10, IV = 4, razem 14.
2. Który znak oznacza 500?
- D
- C
- M
- L
Pokaż odpowiedź
A. D — D = 500.
3. Jaka liczba to XXVII?
- 22
- 32
- 27
- 28
Pokaż odpowiedź
C. 27 — 10 + 10 + 5 + 1 + 1 = 27.
4. Jaka liczba to CDXLIV?
- 444
- 544
- 464
- 446
Pokaż odpowiedź
A. 444 — CD = 400, XL = 40, IV = 4.
5. Jaka liczba to XCIX?
- 91
- 109
- 111
- 99
Pokaż odpowiedź
D. 99 — XC = 90, IX = 9, razem 99.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami