Liczby rzymskie

Matematyka, klasa 4 · Siedem znaków, zasada dodawania i odejmowania, zapis wieków

Lekcja

Zanim wymyślono cyfry, których dziś używamy, Rzymianie liczyli za pomocą liter. Ten zapis przetrwał do dziś: znajdziesz go na tarczach zegarów, na pomnikach, w numerach rozdziałów i przede wszystkim przy nazwach wieków.

I1V5X10L50C100D500M1000Zapamietaj kolejnosc: I V X L C D M — wartosci rosna, kazda kolejna jest 5 albo 2 razy wieksza.
Siedem znaków — to cały alfabet liczb rzymskich.

Dwie zasady i to wszystko

Znaki czytamy od lewej i dodajemy. Ale kiedy mniejszy znak stoi przed większym, to zamiast dodawać — odejmujemy. Dlatego VI to 6, a IV to 4.

DODAWANIEV I = 5 + 1 = 6mniejszy stoi PO wiekszymXI = 11 · LX = 60 · CX = 110ODEJMOWANIEI V = 5 − 1 = 4mniejszy stoi PRZED wiekszymIX = 9 · XL = 40 · CM = 900
Znak mniejszy po większym: dodajesz. Przed większym: odejmujesz.

🔑 Zapamiętaj: Odejmować wolno tylko w sześciu przypadkach: IV (4), IX (9), XL (40), XC (90), CD (400), CM (900). Nie ma czegoś takiego jak IL zamiast 49 — poprawnie jest XLIX.

✏️ Zapisz 1974 znakami rzymskimi

  1. Rozłóż liczbę na tysiące, setki, dziesiątki i jedności.
    1974 = 1000 + 900 + 70 + 4
  2. Zamień każdą część osobno.
    1000 = M, 900 = CM, 70 = LXX, 4 = IV
  3. Zapisz po kolei, od największej części.
    1974 = MCMLXXIV

Wieki — najczęstsze zastosowanie

XVIII1701-1800XIX1801-1900XX1901-2000XXI2001-2100Rok 1974 → XX wiekReguła: skresl dwie ostatnie cyfry roku i dodaj 1. 1974 → 19 + 1 = 20 → XX.
Wiek to zawsze setka lat. Rok 1974 należy do XX wieku, nie do XIX.

⚠️ Uwaga: Wyjątek od reguły „dodaj 1": lata kończące się na 00. Rok 1900 to jeszcze XIX wiek, bo XIX wiek trwa od 1801 do 1900 włącznie.

💡 Wskazówka: Czytając długi zapis, idź od lewej i patrz na sąsiadów parami. MCMLXXIV: M (1000), CM (900), L (50), X (10), X (10), IV (4). Suma: 1974.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

I
jeden
V
pięć
X
dziesięć
L
pięćdziesiąt
C
sto (łac. centum)
D
pięćset
M
tysiąc (łac. mille)
Zasada dodawania
mniejszy znak PO większym dodajemy: VI = 5 + 1 = 6
Zasada odejmowania
mniejszy znak PRZED większym odejmujemy: IV = 5 − 1 = 4
Zapis wieku
rok 1410 to XV wiek — bierzemy setki i dodajemy 1
IV
Cztery. Mniejsze I stoi PRZED V, więc odejmujemy: 5 − 1 = 4.
IX
Dziewięć: 10 − 1. Podobnie XIX to 19.

Sprawdź się

1. Jaka liczba to XIV?

  1. 14
  2. 16
  3. 9
  4. 4
Pokaż odpowiedź

A. 14 — X = 10, IV = 4, razem 14.

2. Który znak oznacza 500?

  1. D
  2. C
  3. M
  4. L
Pokaż odpowiedź

A. D — D = 500.

3. Jaka liczba to XXVII?

  1. 22
  2. 32
  3. 27
  4. 28
Pokaż odpowiedź

C. 27 — 10 + 10 + 5 + 1 + 1 = 27.

4. Jaka liczba to CDXLIV?

  1. 444
  2. 544
  3. 464
  4. 446
Pokaż odpowiedź

A. 444 — CD = 400, XL = 40, IV = 4.

5. Jaka liczba to XCIX?

  1. 91
  2. 109
  3. 111
  4. 99
Pokaż odpowiedź

D. 99 — XC = 90, IX = 9, razem 99.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami