Ułamki zwykłe
Matematyka, klasa 5 · Licznik, mianownik i ułamek z liczby
Lekcja
Ułamek pokazuje część całości. Na dole jest mianownik — mówi, na ile równych części dzielimy całość. Na górze licznik — ile części bierzemy.
Najprościej myśleć o pizzy. Mianownik mówi, na ile kawałków ją pokrojono, a licznik — ile kawałków wzięliśmy na talerz. Ważne, żeby kawałki były RÓWNE — inaczej ułamek nic nie znaczy.
🔑 Zapamiętaj: Im większy mianownik, tym mniejsze kawałki. 1/8 to mniejszy kawałek niż 1/4.
Porównywanie ułamków
Gdy licznik jest ten sam, wystarczy spojrzeć na mianownik: większy mianownik oznacza mniejszy ułamek, bo tort podzielono na więcej kawałków. Gdy mianownik jest ten sam, decyduje licznik — kto wziął więcej kawałków, ten ma więcej.
Ułamek z liczby
Dzielimy liczbę przez mianownik, a wynik mnożymy przez licznik. Najpierw dowiadujemy się, ile wart jest jeden kawałek, a potem bierzemy tyle kawałków, ile trzeba.
✏️ Ile to 2/3 z 12?
- Dzielimy przez mianownik.12 : 3 = 4
- Mnożymy przez licznik.4 · 2 = 8
✏️ Ile to 3/5 z 20?
- Jeden kawałek.20 : 5 = 4
- Trzy kawałki.4 · 3 = 12
⚠️ Uwaga: Kolejność ma znaczenie tylko dla wygody: dzielenie najpierw daje mniejsze liczby. Ale 12 : 3 · 2 i 12 · 2 : 3 dają ten sam wynik 8.
Pojęcia
- Ułamek właściwy
- licznik mniejszy od mianownika — wartość mniejsza od 1
- Ułamek niewłaściwy
- licznik większy lub równy mianownikowi — wartość co najmniej 1
- Liczba mieszana
- całości i ułamek razem, np. 2 1/3
- Skracanie ułamka
- dzielimy licznik i mianownik przez tę samą liczbę — 6/8 = 3/4
- Rozszerzanie ułamka
- mnożymy licznik i mianownik przez tę samą liczbę — 1/2 = 3/6
- Ułamek nieskracalny
- licznik i mianownik nie mają wspólnego dzielnika poza 1
- Wspólny mianownik
- potrzebny, by dodać ułamki o różnych mianownikach
- Dodawanie ułamków
- przy równym mianowniku dodajemy tylko liczniki
- Zamiana na liczbę mieszaną
- dzielimy licznik przez mianownik — 7/3 = 2 1/3
- Zamiana na ułamek niewłaściwy
- całości × mianownik + licznik — 2 1/3 = 7/3
- Odejmowanie o różnych mianownikach
- Najpierw wspólny mianownik, potem odejmujemy liczniki: 3/4 − 1/6 = 9/12 − 2/12 = 7/12.
- Najmniejszy wspólny mianownik
- Najmniejsza liczba dzieląca się przez oba mianowniki. Dla 6 i 4 to 12, a nie 24.
Sprawdź się
1. Jak skrócić ułamek 12/18?
- 2/3
- 6/9
- 3/4
- 1/2
Pokaż odpowiedź
A. 2/3 — Dzielimy licznik i mianownik przez 6.
2. Ile wynosi 1/2 + 1/4?
- 3/4
- 2/6
- 1/6
- 2/4
Pokaż odpowiedź
A. 3/4 — 1/2 = 2/4, więc 2/4 + 1/4 = 3/4.
3. Ile wynosi 3/4 − 1/6?
- 2/12
- 7/12
- 1/2
- 5/12
Pokaż odpowiedź
B. 7/12 — Wspólny mianownik 12: 9/12 − 2/12 = 7/12.
4. Jaka jest odwrotność ułamka 3/7?
- −3/7
- 3/7
- 1/7
- 7/3
Pokaż odpowiedź
D. 7/3 — Zamieniamy licznik z mianownikiem.
5. Jak zapisać dzielenie 3 : 8 w postaci ułamka?
- 8/3
- 3/8
- 3,8
- 24
Pokaż odpowiedź
B. 3/8 — Dzielna trafia do licznika, dzielnik do mianownika.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami