Liczby wymierne
Matematyka, klasa 8 · Ułamki, liczby dziesiętne, liczby ujemne i wartość bezwzględna
Lekcja
Liczba wymierna to każda liczba, którą można zapisać w postaci ułamka, w którym licznik i mianownik są liczbami całkowitymi (a mianownik nie jest zerem). Liczbami wymiernymi są więc ułamki zwykłe, liczby dziesiętne skończone, a także wszystkie liczby całkowite — dodatnie i ujemne.
Co jest liczbą wymierną, a co nie
Każdą liczbę całkowitą da się zapisać jako ułamek o mianowniku 1, więc wszystkie liczby całkowite są wymierne. Wymierne są też ułamki dziesiętne skończone i okresowe. Nie są nimi natomiast pierwiastki, które się nie obliczają, oraz liczba pi — ich rozwinięcie dziesiętne nigdy się nie kończy i nie powtarza.
- wymierne: 7 (bo 7/1), −4, 0,5, 0,333… (bo 1/3), 2 i 3/4
- niewymierne: √2, √3, √5, liczba π
- uwaga: √4 jest wymierne, bo równa się 2
Ułamek a liczba dziesiętna
Każdy ułamek można zamienić na liczbę dziesiętną, dzieląc licznik przez mianownik. Odwrotnie: liczbę dziesiętną skończoną zapisujemy jako ułamek o mianowniku 10, 100 lub 1000.
- 1/2 = 0,5
- 1/4 = 0,25
- 3/5 = 0,6
- 0,75 = 75/100 = 3/4
✏️ Zamień 3/8 na liczbę dziesiętną.
- Dzielimy licznik przez mianownik.3 : 8 = 0,375
- Sprawdzenie w drugą stronę: 0,375 = 375/1000, a po skróceniu przez 125 wychodzi 3/8.
Liczby ujemne na osi
Liczby wymierne układają się na osi liczbowej: dodatnie po prawej od zera, ujemne po lewej. Im dalej w lewo, tym liczba mniejsza — dlatego −5 jest mniejsze niż −2.
Porównywanie liczb ujemnych
Przy liczbach ujemnych intuicja lubi zawodzić. Pomaga myślenie o temperaturze: minus dwadzieścia stopni to zdecydowanie mniej niż minus dwa, choć dwadzieścia to więcej niż dwa. Na osi liczbowej reguła jest prosta: mniejsza jest ta liczba, która leży bardziej w lewo.
✏️ Uporządkuj rosnąco: −3, 1/2, −0,5, 2, −2.
- Najpierw ustawiamy liczby ujemne — im większa wartość po minusie, tym liczba mniejsza.−3 < −2 < −0,5
- Potem dodatnie.1/2 < 2
- Cały porządek.−3 < −2 < −0,5 < 1/2 < 2
⚠️ Uwaga: Minus nie oznacza „więcej z minusem". Liczba −7 jest mniejsza od −3, mimo że siódemka jest większa od trójki. Zawsze sprawdzaj położenie na osi.
Wartość bezwzględna
Wartość bezwzględna liczby to jej odległość od zera na osi — zawsze dodatnia lub równa zero. Zapisujemy ją w pionowych kreskach.
✏️ Oblicz |−9| + |4| − |−2|.
- Zdejmujemy wartości bezwzględne — każda daje liczbę nieujemną.9 + 4 − 2
- Liczymy.= 11
🔑 Zapamiętaj: Wartość bezwzględna nigdy nie jest ujemna. Dwie liczby przeciwne (np. −7 i 7) mają tę samą wartość bezwzględną.
💡 Wskazówka: Liczby przeciwne różnią się tylko znakiem i sumują się do zera, a liczby odwrotne mnożą się do jedynki. Nie myl tych dwóch pojęć — w zadaniach pojawiają się obok siebie.
Pojęcia
- Liczba wymierna
- Liczba, którą da się zapisać jako ułamek zwykły, np. 3/4, −2, 0,25.
- Liczba niewymierna
- Nie da się jej zapisać ułamkiem, np. √2 albo π.
- Rozwinięcie dziesiętne skończone
- Kończy się, np. 0,75. Ma je ułamek, którego mianownik ma tylko dwójki i piątki.
- Rozwinięcie okresowe
- Cyfry się powtarzają, np. 1/3 = 0,(3). To wciąż liczba wymierna.
- Wartość bezwzględna
- Odległość od zera, nigdy ujemna: |−2,5| = 2,5.
- Porównywanie liczb wymiernych
- Sprowadź do wspólnej postaci — ułamków o wspólnym mianowniku albo liczb dziesiętnych.
- Dodawanie liczb wymiernych
- Ułamki sprowadzasz do wspólnego mianownika, liczby dziesiętne piszesz przecinek pod przecinkiem.
- Mnożenie i dzielenie ze znakami
- Te same znaki dają plus, różne minus. Dotyczy też ułamków ujemnych.
- Zamiana ułamka na dziesiętny
- Dzielisz licznik przez mianownik: 3/8 = 3 ÷ 8 = 0,375.
- Zamiana dziesiętnego na ułamek
- 0,4 = 4/10 = 2/5. Liczba miejsc po przecinku daje mianownik.
- Ułamek okresowy na zwykły
- Rozwinięcie 0,(3) to 1/3, a 0,(6) to 2/3. Każde rozwinięcie okresowe da się zapisać ułamkiem — dlatego takie liczby są wymierne.
- Kiedy rozwinięcie jest skończone
- Gdy po skróceniu mianownik ma tylko czynniki 2 i 5. Ułamek 3/20 tak, ułamek 1/7 nie.
Sprawdź się
1. Która liczba jest niewymierna?
- 0,(3)
- −7
- √2
- 3/4
Pokaż odpowiedź
C. √2 — Rozwinięcie √2 nigdy się nie kończy i nie powtarza.
2. Która liczba jest największa?
- −0,5
- −1
- −1/4
- −2
Pokaż odpowiedź
C. −1/4 — −0,25 leży najbardziej na prawo na osi liczbowej.
3. Jak zapisać 0,(3) w postaci ułamka zwykłego?
- 3/10
- 1/30
- 33/100
- 1/3
Pokaż odpowiedź
D. 1/3 — Klasyczny ułamek okresowy.
4. Ile wynosi (−2/3) · (−3/4)?
- −1/2
- 1/2
- −6/7
- 1/12
Pokaż odpowiedź
B. 1/2 — Dwa minusy dają plus, a 6/12 skraca się do 1/2.
5. Ile wynosi (−3,6) : (−0,9)?
- −4
- 0,4
- −0,4
- 4
Pokaż odpowiedź
D. 4 — Dzielenie dwóch liczb ujemnych daje dodatnią.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami