Liczby wymierne

Matematyka, klasa 8 · Ułamki, liczby dziesiętne, liczby ujemne i wartość bezwzględna

Lekcja

Liczba wymierna to każda liczba, którą można zapisać w postaci ułamka, w którym licznik i mianownik są liczbami całkowitymi (a mianownik nie jest zerem). Liczbami wymiernymi są więc ułamki zwykłe, liczby dziesiętne skończone, a także wszystkie liczby całkowite — dodatnie i ujemne.

liczba wymierna = pq,   gdzie p, q ∈ ℤ oraz q ≠ 0
Definicja
JEDNE LICZBY SIEDZĄ W DRUGICHLICZBY WYMIERNECAŁKOWITENATURALNE1/2 · 0,75 · −3/4… −2, −1, 0, 1, 2 …0, 1, 2, 3 …WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA = ODLEGŁOŚĆ OD ZERA7 kroków7 kroków−707|−7| = 7 oraz |7| = 7 — nigdy nie wychodzi minus
Liczby wymierne obejmują całkowite i naturalne, a wartość bezwzględna to odległość od zera.

Co jest liczbą wymierną, a co nie

Każdą liczbę całkowitą da się zapisać jako ułamek o mianowniku 1, więc wszystkie liczby całkowite są wymierne. Wymierne są też ułamki dziesiętne skończone i okresowe. Nie są nimi natomiast pierwiastki, które się nie obliczają, oraz liczba pi — ich rozwinięcie dziesiętne nigdy się nie kończy i nie powtarza.

SKONCZONE1/4 = 0,25wymiernaOKRESOWE1/3 = 0,(3)tez wymierna — cyfry sie powtarzajaNIESKONCZONE I NIEOKRESOWE — NIEWYMIERNE√2 = 1,41421356...pi = 3,14159265...zadna grupa cyfr sie nie powtarza — nie da sie zapisac jako ulamekWymierna = da sie zapisac jako ulamek dwoch liczb calkowitychRazem wymierne i niewymierne tworza liczby rzeczywiste
Rozwinięcia dziesiętne — po nich poznasz liczbę niewymierną.

Ułamek a liczba dziesiętna

Każdy ułamek można zamienić na liczbę dziesiętną, dzieląc licznik przez mianownik. Odwrotnie: liczbę dziesiętną skończoną zapisujemy jako ułamek o mianowniku 10, 100 lub 1000.

✏️ Zamień 3/8 na liczbę dziesiętną.

  1. Dzielimy licznik przez mianownik.
    3 : 8 = 0,375
  2. Sprawdzenie w drugą stronę: 0,375 = 375/1000, a po skróceniu przez 125 wychodzi 3/8.
3/40,7575%3 : 4rozszerz do /100× 100: 100
Ułamek, liczba dziesiętna i procent — trzy zapisy, między którymi można krążyć w obie strony.

Liczby ujemne na osi

Liczby wymierne układają się na osi liczbowej: dodatnie po prawej od zera, ujemne po lewej. Im dalej w lewo, tym liczba mniejsza — dlatego −5 jest mniejsze niż −2.

Porównywanie liczb ujemnych

Przy liczbach ujemnych intuicja lubi zawodzić. Pomaga myślenie o temperaturze: minus dwadzieścia stopni to zdecydowanie mniej niż minus dwa, choć dwadzieścia to więcej niż dwa. Na osi liczbowej reguła jest prosta: mniejsza jest ta liczba, która leży bardziej w lewo.

✏️ Uporządkuj rosnąco: −3, 1/2, −0,5, 2, −2.

  1. Najpierw ustawiamy liczby ujemne — im większa wartość po minusie, tym liczba mniejsza.
    −3 < −2 < −0,5
  2. Potem dodatnie.
    1/2 < 2
  3. Cały porządek.
    −3 < −2 < −0,5 < 1/2 < 2

⚠️ Uwaga: Minus nie oznacza „więcej z minusem". Liczba −7 jest mniejsza od −3, mimo że siódemka jest większa od trójki. Zawsze sprawdzaj położenie na osi.

Wartość bezwzględna

Wartość bezwzględna liczby to jej odległość od zera na osi — zawsze dodatnia lub równa zero. Zapisujemy ją w pionowych kreskach.

|−7| = 7   oraz   |7| = 7
Odległość od zera jest taka sama
−7−5−20257|−7| = 7|7| = 7obie drogi mają tę samą długość
Wartość bezwzględna to długość drogi od zera — kierunek nie ma znaczenia.

✏️ Oblicz |−9| + |4| − |−2|.

  1. Zdejmujemy wartości bezwzględne — każda daje liczbę nieujemną.
    9 + 4 − 2
  2. Liczymy.
    = 11

🔑 Zapamiętaj: Wartość bezwzględna nigdy nie jest ujemna. Dwie liczby przeciwne (np. −7 i 7) mają tę samą wartość bezwzględną.

💡 Wskazówka: Liczby przeciwne różnią się tylko znakiem i sumują się do zera, a liczby odwrotne mnożą się do jedynki. Nie myl tych dwóch pojęć — w zadaniach pojawiają się obok siebie.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Liczba wymierna
Liczba, którą da się zapisać jako ułamek zwykły, np. 3/4, −2, 0,25.
Liczba niewymierna
Nie da się jej zapisać ułamkiem, np. √2 albo π.
Rozwinięcie dziesiętne skończone
Kończy się, np. 0,75. Ma je ułamek, którego mianownik ma tylko dwójki i piątki.
Rozwinięcie okresowe
Cyfry się powtarzają, np. 1/3 = 0,(3). To wciąż liczba wymierna.
Wartość bezwzględna
Odległość od zera, nigdy ujemna: |−2,5| = 2,5.
Porównywanie liczb wymiernych
Sprowadź do wspólnej postaci — ułamków o wspólnym mianowniku albo liczb dziesiętnych.
Dodawanie liczb wymiernych
Ułamki sprowadzasz do wspólnego mianownika, liczby dziesiętne piszesz przecinek pod przecinkiem.
Mnożenie i dzielenie ze znakami
Te same znaki dają plus, różne minus. Dotyczy też ułamków ujemnych.
Zamiana ułamka na dziesiętny
Dzielisz licznik przez mianownik: 3/8 = 3 ÷ 8 = 0,375.
Zamiana dziesiętnego na ułamek
0,4 = 4/10 = 2/5. Liczba miejsc po przecinku daje mianownik.
Ułamek okresowy na zwykły
Rozwinięcie 0,(3) to 1/3, a 0,(6) to 2/3. Każde rozwinięcie okresowe da się zapisać ułamkiem — dlatego takie liczby są wymierne.
Kiedy rozwinięcie jest skończone
Gdy po skróceniu mianownik ma tylko czynniki 2 i 5. Ułamek 3/20 tak, ułamek 1/7 nie.

Sprawdź się

1. Która liczba jest niewymierna?

  1. 0,(3)
  2. −7
  3. √2
  4. 3/4
Pokaż odpowiedź

C. √2 — Rozwinięcie √2 nigdy się nie kończy i nie powtarza.

2. Która liczba jest największa?

  1. −0,5
  2. −1
  3. −1/4
  4. −2
Pokaż odpowiedź

C. −1/4 — −0,25 leży najbardziej na prawo na osi liczbowej.

3. Jak zapisać 0,(3) w postaci ułamka zwykłego?

  1. 3/10
  2. 1/30
  3. 33/100
  4. 1/3
Pokaż odpowiedź

D. 1/3 — Klasyczny ułamek okresowy.

4. Ile wynosi (−2/3) · (−3/4)?

  1. −1/2
  2. 1/2
  3. −6/7
  4. 1/12
Pokaż odpowiedź

B. 1/2 — Dwa minusy dają plus, a 6/12 skraca się do 1/2.

5. Ile wynosi (−3,6) : (−0,9)?

  1. −4
  2. 0,4
  3. −0,4
  4. 4
Pokaż odpowiedź

D. 4 — Dzielenie dwóch liczb ujemnych daje dodatnią.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami