Twierdzenie Pitagorasa

Matematyka, klasa 8 · Zależność między bokami trójkąta prostokątnego

Lekcja

Twierdzenie Pitagorasa dotyczy tylko trójkątów prostokątnych, czyli takich, które mają jeden kąt prosty. To jedno z najważniejszych twierdzeń w całej matematyce.

Boki trójkąta prostokątnego

Dwa boki tworzące kąt prosty to przyprostokątne — oznaczamy je zwykle a i b. Najdłuższy bok, leżący naprzeciw kąta prostego, to przeciwprostokątna — oznaczamy ją c.

abca, b — PRZYPROSTOKATNEtworza kat prostyc — PRZECIWPROSTOKATNAlezy naprzeciw kata prostegoa² + b² = c²c jest zawsze najdluzszym bokiem trojkata prostokatnego.
Trójkąt prostokątny: a i b to przyprostokątne, c to przeciwprostokątna.

Treść twierdzenia

W trójkącie prostokątnym suma kwadratów obu przyprostokątnych jest równa kwadratowi przeciwprostokątnej. Kwadrat boku to jego długość pomnożona przez samą siebie.

a2 + b2 = c2
Wzór Pitagorasa

🔑 Zapamiętaj: Pole kwadratu zbudowanego na przeciwprostokątnej jest równe sumie pól kwadratów zbudowanych na obu przyprostokątnych. To geometryczny sens twierdzenia.

34591625RACHUNEK16+ 9= 25Pola kwadratow zbudowanych na bokach 3, 4 i 5zolty + zielony daja dokladnie tyle, co czerwony
Pola kwadratów: żółty + niebieski = czerwony (9 + 16 = 25).

Jak obliczyć przeciwprostokątną

✏️ Przyprostokątne mają 3 i 4. Oblicz przeciwprostokątną.

  1. Podnosimy oba boki do kwadratu i dodajemy.
    3² + 4² = 9 + 16 = 25
  2. Przeciwprostokątna to pierwiastek z tej sumy.
    c = √25 = 5
  3. Odpowiedź: przeciwprostokątna ma długość 5.

Jak obliczyć przyprostokątną

Gdy znasz przeciwprostokątną i jedną przyprostokątną, wzór trzeba przekształcić. Kwadrat szukanego boku to różnica kwadratów — od największego odejmujemy ten, który znamy.

a2 = c2 − b2   ·   b2 = c2 − a2
Szukamy przyprostokątnej

✏️ Przeciwprostokątna ma 13, jedna przyprostokątna 5. Oblicz drugą.

  1. Odejmujemy kwadraty — od największego boku.
    13² − 5² = 169 − 25 = 144
  2. Pierwiastkujemy.
    b = √144 = 12
  3. Odpowiedź: druga przyprostokątna ma długość 12.
szukasz c (najdłuższy bok)szukasz a lub bc = √(a² + b²)a = √(c² − b²)DODAJESZODEJMUJESZc zawsze leży naprzeciw kąta prostego i jest najdłuższe
Kierunek działania zależy od tego, czego szukasz: przeciwprostokątną dodajemy, przyprostokątną odejmujemy.

⚠️ Uwaga: Nie podstawiaj przeciwprostokątnej w miejsce a lub b. Jeśli po obliczeniach wyjdzie ci, że przeciwprostokątna jest krótsza od przyprostokątnej, to znak, że boki zostały pomylone.

Trójki pitagorejskie

💡 Wskazówka: Trójkąt o bokach 3, 4, 5 to najsłynniejszy trójkąt pitagorejski. Inne warte zapamiętania to 5, 12, 13 oraz 6, 8, 10.

Gdzie się tego używa

Twierdzenie Pitagorasa pojawia się wszędzie tam, gdzie trzeba policzyć długość ukośną: przekątną prostokąta lub ekranu, wysokość drabiny opartej o ścianę, długość rampy, odległość między dwoma punktami w układzie współrzędnych. Murarze do dziś sprawdzają kąt prosty, mierząc boki 3, 4 i 5.

✏️ Prostokątny ekran ma boki 60 cm i 80 cm. Jaka jest jego przekątna?

  1. Przekątna dzieli prostokąt na dwa trójkąty prostokątne — jest ich przeciwprostokątną.
    60² + 80² = 3600 + 6400 = 10000
  2. Pierwiastkujemy.
    d = √10000 = 100 cm
4 m3 mdrabina = 5 m3² + 4² = 5²9 + 16 = 25
Drabina oparta o ścianę tworzy trójkąt prostokątny — ściana i podłoże to przyprostokątne, drabina to przeciwprostokątna.

Twierdzenie odwrotne

Działa to też w drugą stronę: jeśli dla trzech boków trójkąta suma kwadratów dwóch krótszych równa się kwadratowi najdłuższego, to ten trójkąt na pewno jest prostokątny. Dzięki temu można sprawdzić kąt prosty samą miarką, bez kątomierza.

✏️ Czy trójkąt o bokach 6, 8, 10 jest prostokątny?

  1. Najdłuższy bok to 10 — jego kwadrat musimy porównać z sumą pozostałych.
    6² + 8² = 36 + 64 = 100
  2. Sprawdzamy kwadrat najdłuższego boku.
    10² = 100
  3. Liczby są równe, więc trójkąt jest prostokątny.

Wypróbuj sam

Przesuwaj suwaki, żeby zmieniać długości przyprostokątnych. Zobacz, jak zmienia się przeciwprostokątna i cały trójkąt.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Twierdzenie Pitagorasa
W trójkącie prostokątnym a² + b² = c², gdzie c to przeciwprostokątna.
Przeciwprostokątna
Najdłuższy bok trójkąta prostokątnego, leży naprzeciw kąta prostego.
Przyprostokątne
Dwa boki tworzące kąt prosty. To one występują we wzorze po lewej stronie.
Trójka pitagorejska
Trzy liczby całkowite spełniające wzór, np. 3, 4, 5 albo 5, 12, 13.
Szukanie przeciwprostokątnej
c = √(a² + b²). Dla boków 3 i 4 wychodzi √25 = 5.
Szukanie przyprostokątnej
a = √(c² − b²). Dla c = 13 i b = 12 wychodzi √25 = 5.
Twierdzenie odwrotne
Jeśli a² + b² = c², to trójkąt jest prostokątny. Tak sprawdzasz kąt prosty.
Przekątna kwadratu
d = a√2. Kwadrat o boku 5 cm ma przekątną 5√2 cm.
Wysokość trójkąta równobocznego
h = (a√3) ÷ 2. Wychodzi z Pitagorasa dla połowy trójkąta.
Zastosowanie w zadaniach
Drabina oparta o ścianę, przekątna ekranu, odległość na mapie — wszędzie liczysz trzeci bok.
Przekątna prostokąta
Przekątna dzieli prostokąt na dwa trójkąty prostokątne. Dla boków 6 i 8 wychodzi √(36 + 64) = 10.
Bok rombu z przekątnych
Przekątne rombu przecinają się pod kątem prostym i połowią. Z połówek 6 i 8 bok wynosi 10.

Sprawdź się

1. Przyprostokątne mają 3 cm i 4 cm. Ile ma przeciwprostokątna?

  1. 7 cm
  2. 5 cm
  3. 12 cm
  4. 25 cm
Pokaż odpowiedź

B. 5 cm — 9 + 16 = 25, a √25 = 5.

2. Ile wynosi przekątna kwadratu o boku 5 cm?

  1. 10 cm
  2. 25 cm
  3. 5√2 cm
  4. 5√3 cm
Pokaż odpowiedź

C. 5√2 cm — d = a√2.

3. Prostokąt ma boki 6 cm i 8 cm. Ile wynosi jego przekątna?

  1. 14 cm
  2. 12 cm
  3. 10 cm
  4. 48 cm
Pokaż odpowiedź

C. 10 cm — √(36 + 64).

4. Który zestaw boków NIE tworzy trójkąta prostokątnego?

  1. 3, 4, 5
  2. 5, 12, 13
  3. 8, 15, 17
  4. 5, 12, 14
Pokaż odpowiedź

D. 5, 12, 14 — 25 + 144 nie równa się 196.

5. Przyprostokątne mają 9 cm i 12 cm. Ile wynosi przeciwprostokątna?

  1. 21 cm
  2. √63 cm
  3. 18 cm
  4. 15 cm
Pokaż odpowiedź

D. 15 cm — √(81 + 144).

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami