Twierdzenie Pitagorasa
Matematyka, klasa 8 · Zależność między bokami trójkąta prostokątnego
Lekcja
Twierdzenie Pitagorasa dotyczy tylko trójkątów prostokątnych, czyli takich, które mają jeden kąt prosty. To jedno z najważniejszych twierdzeń w całej matematyce.
Boki trójkąta prostokątnego
Dwa boki tworzące kąt prosty to przyprostokątne — oznaczamy je zwykle a i b. Najdłuższy bok, leżący naprzeciw kąta prostego, to przeciwprostokątna — oznaczamy ją c.
Treść twierdzenia
W trójkącie prostokątnym suma kwadratów obu przyprostokątnych jest równa kwadratowi przeciwprostokątnej. Kwadrat boku to jego długość pomnożona przez samą siebie.
🔑 Zapamiętaj: Pole kwadratu zbudowanego na przeciwprostokątnej jest równe sumie pól kwadratów zbudowanych na obu przyprostokątnych. To geometryczny sens twierdzenia.
Jak obliczyć przeciwprostokątną
✏️ Przyprostokątne mają 3 i 4. Oblicz przeciwprostokątną.
- Podnosimy oba boki do kwadratu i dodajemy.3² + 4² = 9 + 16 = 25
- Przeciwprostokątna to pierwiastek z tej sumy.c = √25 = 5
- Odpowiedź: przeciwprostokątna ma długość 5.
Jak obliczyć przyprostokątną
Gdy znasz przeciwprostokątną i jedną przyprostokątną, wzór trzeba przekształcić. Kwadrat szukanego boku to różnica kwadratów — od największego odejmujemy ten, który znamy.
✏️ Przeciwprostokątna ma 13, jedna przyprostokątna 5. Oblicz drugą.
- Odejmujemy kwadraty — od największego boku.13² − 5² = 169 − 25 = 144
- Pierwiastkujemy.b = √144 = 12
- Odpowiedź: druga przyprostokątna ma długość 12.
⚠️ Uwaga: Nie podstawiaj przeciwprostokątnej w miejsce a lub b. Jeśli po obliczeniach wyjdzie ci, że przeciwprostokątna jest krótsza od przyprostokątnej, to znak, że boki zostały pomylone.
Trójki pitagorejskie
- 3, 4, 5 — najsłynniejsza trójka
- 5, 12, 13
- 8, 15, 17
- 7, 24, 25
- każda wielokrotność też działa, np. 6, 8, 10 albo 9, 12, 15
💡 Wskazówka: Trójkąt o bokach 3, 4, 5 to najsłynniejszy trójkąt pitagorejski. Inne warte zapamiętania to 5, 12, 13 oraz 6, 8, 10.
Gdzie się tego używa
Twierdzenie Pitagorasa pojawia się wszędzie tam, gdzie trzeba policzyć długość ukośną: przekątną prostokąta lub ekranu, wysokość drabiny opartej o ścianę, długość rampy, odległość między dwoma punktami w układzie współrzędnych. Murarze do dziś sprawdzają kąt prosty, mierząc boki 3, 4 i 5.
✏️ Prostokątny ekran ma boki 60 cm i 80 cm. Jaka jest jego przekątna?
- Przekątna dzieli prostokąt na dwa trójkąty prostokątne — jest ich przeciwprostokątną.60² + 80² = 3600 + 6400 = 10000
- Pierwiastkujemy.d = √10000 = 100 cm
Twierdzenie odwrotne
Działa to też w drugą stronę: jeśli dla trzech boków trójkąta suma kwadratów dwóch krótszych równa się kwadratowi najdłuższego, to ten trójkąt na pewno jest prostokątny. Dzięki temu można sprawdzić kąt prosty samą miarką, bez kątomierza.
✏️ Czy trójkąt o bokach 6, 8, 10 jest prostokątny?
- Najdłuższy bok to 10 — jego kwadrat musimy porównać z sumą pozostałych.6² + 8² = 36 + 64 = 100
- Sprawdzamy kwadrat najdłuższego boku.10² = 100
- Liczby są równe, więc trójkąt jest prostokątny.
Wypróbuj sam
Przesuwaj suwaki, żeby zmieniać długości przyprostokątnych. Zobacz, jak zmienia się przeciwprostokątna i cały trójkąt.
Pojęcia
- Twierdzenie Pitagorasa
- W trójkącie prostokątnym a² + b² = c², gdzie c to przeciwprostokątna.
- Przeciwprostokątna
- Najdłuższy bok trójkąta prostokątnego, leży naprzeciw kąta prostego.
- Przyprostokątne
- Dwa boki tworzące kąt prosty. To one występują we wzorze po lewej stronie.
- Trójka pitagorejska
- Trzy liczby całkowite spełniające wzór, np. 3, 4, 5 albo 5, 12, 13.
- Szukanie przeciwprostokątnej
- c = √(a² + b²). Dla boków 3 i 4 wychodzi √25 = 5.
- Szukanie przyprostokątnej
- a = √(c² − b²). Dla c = 13 i b = 12 wychodzi √25 = 5.
- Twierdzenie odwrotne
- Jeśli a² + b² = c², to trójkąt jest prostokątny. Tak sprawdzasz kąt prosty.
- Przekątna kwadratu
- d = a√2. Kwadrat o boku 5 cm ma przekątną 5√2 cm.
- Wysokość trójkąta równobocznego
- h = (a√3) ÷ 2. Wychodzi z Pitagorasa dla połowy trójkąta.
- Zastosowanie w zadaniach
- Drabina oparta o ścianę, przekątna ekranu, odległość na mapie — wszędzie liczysz trzeci bok.
- Przekątna prostokąta
- Przekątna dzieli prostokąt na dwa trójkąty prostokątne. Dla boków 6 i 8 wychodzi √(36 + 64) = 10.
- Bok rombu z przekątnych
- Przekątne rombu przecinają się pod kątem prostym i połowią. Z połówek 6 i 8 bok wynosi 10.
Sprawdź się
1. Przyprostokątne mają 3 cm i 4 cm. Ile ma przeciwprostokątna?
- 7 cm
- 5 cm
- 12 cm
- 25 cm
Pokaż odpowiedź
B. 5 cm — 9 + 16 = 25, a √25 = 5.
2. Ile wynosi przekątna kwadratu o boku 5 cm?
- 10 cm
- 25 cm
- 5√2 cm
- 5√3 cm
Pokaż odpowiedź
C. 5√2 cm — d = a√2.
3. Prostokąt ma boki 6 cm i 8 cm. Ile wynosi jego przekątna?
- 14 cm
- 12 cm
- 10 cm
- 48 cm
Pokaż odpowiedź
C. 10 cm — √(36 + 64).
4. Który zestaw boków NIE tworzy trójkąta prostokątnego?
- 3, 4, 5
- 5, 12, 13
- 8, 15, 17
- 5, 12, 14
Pokaż odpowiedź
D. 5, 12, 14 — 25 + 144 nie równa się 196.
5. Przyprostokątne mają 9 cm i 12 cm. Ile wynosi przeciwprostokątna?
- 21 cm
- √63 cm
- 18 cm
- 15 cm
Pokaż odpowiedź
D. 15 cm — √(81 + 144).
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami