DNA, geny i chromosomy

Biologia, klasa 8 · Genetyka

Najważniejsze w skrócie

DNA to kwas deoksyrybonukleinowy — nośnik informacji genetycznej. Zbudowany jest z dwóch nici skręconych w podwójną helisę; każda nić to łańcuch nukleotydów zawierających jedną z czterech zasad azotowych: adeninę (A), tyminę (T), guaninę (G) i cytozynę (C). Nici łączy zasada komplementarności: A zawsze łączy się z T, a G z C. Dzięki temu z jednej nici można odtworzyć drugą — to podstawa kopiowania DNA przed podziałem komórki.

Gen to odcinek DNA zawierający informację o budowie jednego białka lub cechy. DNA wraz z białkami tworzy chromosomy widoczne podczas podziału komórki. Komórki ciała człowieka mają 46 chromosomów — 23 pary, w tym jedną parę chromosomów płci; to komórki diploidalne (2n). Komórki rozrodcze mają 23 chromosomy i są haploidalne (n). Chromosomy tworzące parę nazywamy homologicznymi — niosą te same geny, ale mogą mieć różne ich wersje, czyli allele. Cały materiał genetyczny organizmu to genom.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami
Model podwójnej helisy DNA
DNA (Autor: DNA_chemical_structure.svg : User:Madprime derivative work: Marek M ( talk ), CC BY-SA 3.0, źródło)

Pojęcia

DNA
Kwas deoksyrybonukleinowy — nośnik informacji genetycznej.
Podwójna helisa
Kształt cząsteczki DNA: dwie nici skręcone spiralnie.
Zasady azotowe
Adenina, tymina, guanina, cytozyna (A, T, G, C).
Komplementarność
A łączy się z T, a G z C — reguła parowania zasad.
Gen
Odcinek DNA z informacją o budowie białka lub o cesze.
Chromosom
DNA z białkami; widoczny podczas podziału komórki.
Chromosomy homologiczne
Para chromosomów z tymi samymi genami, ale możliwie różnymi allelami.
Allel
Jedna z wersji genu, np. allel barwy oczu.
Komórka diploidalna (2n)
Ma dwa zestawy chromosomów; u człowieka 46.
Komórka haploidalna (n)
Ma jeden zestaw chromosomów; u człowieka 23 — gamety.
Genom
Cały materiał genetyczny organizmu.
Kariotyp
Zestaw wszystkich chromosomów komórki uporządkowany według wielkości.

Sprawdź się

1. Jaki kształt ma cząsteczka DNA?

  1. Podwójnej helisy
  2. Pojedynczej nici
  3. Kuli
  4. Pierścienia zawsze
Pokaż odpowiedź

A. Podwójnej helisy — Dwie nici skręcone spiralnie.

2. Czym jest gen?

  1. Odcinkiem DNA z informacją o cesze
  2. Całym chromosomem
  3. Białkiem
  4. Rodzajem komórki
Pokaż odpowiedź

A. Odcinkiem DNA z informacją o cesze — Gen to fragment DNA niosący informację o jednej cesze i kodujący zwykle jedno białko. Cały chromosom zawiera tysiące genów, więc jest czymś znacznie większym.

3. Czym są allele?

  1. Różnymi wersjami tego samego genu
  2. Rodzajami chromosomów
  3. Białkami
  4. Zasadami azotowymi
Pokaż odpowiedź

A. Różnymi wersjami tego samego genu — Allele to różne wersje tego samego genu, na przykład allel barwy oczu niebieskiej i brązowej. Chromosomy są nośnikami genów, więc to inny poziom organizacji.

4. Kiedy chromosomy są najlepiej widoczne?

  1. Podczas podziału komórki
  2. W czasie oddychania
  3. Podczas snu
  4. W komórce martwej
Pokaż odpowiedź

A. Podczas podziału komórki — DNA jest wtedy silnie skondensowane.

5. Czym jest kariotyp?

  1. Uporządkowanym zestawem chromosomów komórki
  2. Zestawem genów jednego chromosomu
  3. Zapisem sekwencji DNA
  4. Cechą dziedziczoną po matce
Pokaż odpowiedź

A. Uporządkowanym zestawem chromosomów komórki — Jego badanie wykrywa np. zespół Downa.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami