Tłuszcze i mydła

Chemia, klasa 8 · Chemia organiczna

Najważniejsze w skrócie

Tłuszcze to estry glicerolu i wyższych kwasów tłuszczowych, np. palmitynowego C₁₅H₃₁COOH, stearynowego C₁₇H₃₅COOH i oleinowego C₁₇H₃₃COOH. Zbudowane są z węgla, wodoru i tlenu. Są lżejsze od wody i w niej nierozpuszczalne, za to dobrze rozpuszczają się w benzynie i innych rozpuszczalnikach organicznych.

Tłuszcze nasycone, z przewagą reszt kwasów nasyconych, są zwykle stałe i pochodzą od zwierząt (smalec, łój, masło). Tłuszcze nienasycone mają w resztach kwasów wiązania podwójne, są zwykle ciekłe i roślinne (oleje). Wiązania podwójne wykrywamy wodą bromową, którą olej odbarwia. Utwardzanie to przyłączanie wodoru do wiązań podwójnych — z oleju powstaje tłuszcz stały, np. margaryna.

Mydła to sole sodowe lub potasowe wyższych kwasów tłuszczowych, np. stearynian sodu C₁₇H₃₅COONa. Cząsteczka mydła ma długi, hydrofobowy łańcuch węglowodorowy, który wnika w tłuszcz, oraz hydrofilową grupę −COO⁻ zwróconą do wody — dlatego mydło odrywa i spłukuje tłusty brud. W twardej wodzie jony Ca²⁺ i Mg²⁺ tworzą z mydłem nierozpuszczalny osad, więc mydło słabo się pieni.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Z czego zbudowana jest cząsteczka tłuszczu?
z reszty glicerolu połączonej z trzema resztami wyższych kwasów tłuszczowych
Wzór glicerolu
C₃H₅(OH)₃ — alkohol z trzema grupami −OH
Kwas stearynowy
C₁₇H₃₅COOH — nasycony, w temperaturze pokojowej stały
Kwas palmitynowy
C₁₅H₃₁COOH — nasycony, w temperaturze pokojowej stały
Kwas oleinowy
C₁₇H₃₃COOH — nienasycony, ciekły, ma jedno wiązanie podwójne
Tłuszcze nasycone
zwykle stałe, głównie zwierzęce: smalec, łój, masło
Tłuszcze nienasycone
zwykle ciekłe, głównie roślinne: olej rzepakowy, oliwa
Jak odróżnić tłuszcz nienasycony od nasyconego?
nienasycony odbarwia wodę bromową, nasycony nie
Utwardzanie tłuszczów
przyłączanie wodoru do wiązań podwójnych w obecności katalizatora (niklu); z oleju powstaje tłuszcz stały
W czym rozpuszczają się tłuszcze?
nie w wodzie, lecz w rozpuszczalnikach organicznych, np. w benzynie
Zmydlanie tłuszczu
reakcja tłuszczu z NaOH lub KOH; powstają glicerol i mydło
Czym są mydła?
solami sodowymi lub potasowymi wyższych kwasów tłuszczowych

Sprawdź się

1. Ile reszt kwasów tłuszczowych jest połączonych z jedną resztą glicerolu w cząsteczce tłuszczu?

  1. jedna
  2. dwie
  3. sześć
  4. trzy
Pokaż odpowiedź

D. trzy — Glicerol ma trzy grupy −OH i każda tworzy wiązanie estrowe z jedną resztą kwasu tłuszczowego.

2. Co obserwujemy po wstrząśnięciu oleju z wodą bromową?

  1. powstaje granatowy osad
  2. wydziela się brunatny gaz
  3. woda bromowa się odbarwia
  4. mieszanina barwi się na malinowo
Pokaż odpowiedź

C. woda bromowa się odbarwia — Odbarwienie świadczy o wiązaniach podwójnych w resztach kwasów — olej jest tłuszczem nienasyconym.

3. W czym tłuszcz rozpuszcza się najlepiej?

  1. w wodzie
  2. w benzynie
  3. w occie
  4. w roztworze soli
Pokaż odpowiedź

B. w benzynie — Tłuszcze rozpuszczają się w rozpuszczalnikach organicznych, np. w benzynie — dlatego benzyną ekstrakcyjną usuwa się tłuste plamy.

4. Jak mydło usuwa tłusty brud?

  1. mydło rozpuszcza tłuszcz tak samo jak benzyna
  2. łańcuchy wnikają w tłuszcz, a grupy −COO⁻ zwracają się do wody
  3. mydło zamienia tłuszcz w glicerol i wodę
  4. grupy −COO⁻ wnikają w tłuszcz, a łańcuchy zwracają się do wody
Pokaż odpowiedź

B. łańcuchy wnikają w tłuszcz, a grupy −COO⁻ zwracają się do wody — Cząsteczki mydła otaczają kropelkę tłuszczu ogonami do środka; na zewnątrz są naładowane i hydrofilowe, więc woda ją spłukuje.

5. Które równanie poprawnie opisuje reakcję mydła z jonami wapnia z twardej wody?

  1. C₁₇H₃₅COONa + CaCl₂ → C₁₇H₃₅COOCa + NaCl
  2. 2C₁₇H₃₅COOH + CaCl₂ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca + 2NaCl
  3. C₁₇H₃₅COONa + CaCl₂ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca + 2NaCl
  4. 2C₁₇H₃₅COONa + CaCl₂ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca + 2NaCl
Pokaż odpowiedź

D. 2C₁₇H₃₅COONa + CaCl₂ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca + 2NaCl — Wapń jest dwuwartościowy, więc wiąże dwie reszty stearynianowe; po obu stronach muszą się zgadzać 2 atomy Na i 2 atomy Cl.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami