Tłuszcze i mydła
Chemia, klasa 8 · Chemia organiczna
Najważniejsze w skrócie
Tłuszcze to estry glicerolu i wyższych kwasów tłuszczowych, np. palmitynowego C₁₅H₃₁COOH, stearynowego C₁₇H₃₅COOH i oleinowego C₁₇H₃₃COOH. Zbudowane są z węgla, wodoru i tlenu. Są lżejsze od wody i w niej nierozpuszczalne, za to dobrze rozpuszczają się w benzynie i innych rozpuszczalnikach organicznych.
Tłuszcze nasycone, z przewagą reszt kwasów nasyconych, są zwykle stałe i pochodzą od zwierząt (smalec, łój, masło). Tłuszcze nienasycone mają w resztach kwasów wiązania podwójne, są zwykle ciekłe i roślinne (oleje). Wiązania podwójne wykrywamy wodą bromową, którą olej odbarwia. Utwardzanie to przyłączanie wodoru do wiązań podwójnych — z oleju powstaje tłuszcz stały, np. margaryna.
Mydła to sole sodowe lub potasowe wyższych kwasów tłuszczowych, np. stearynian sodu C₁₇H₃₅COONa. Cząsteczka mydła ma długi, hydrofobowy łańcuch węglowodorowy, który wnika w tłuszcz, oraz hydrofilową grupę −COO⁻ zwróconą do wody — dlatego mydło odrywa i spłukuje tłusty brud. W twardej wodzie jony Ca²⁺ i Mg²⁺ tworzą z mydłem nierozpuszczalny osad, więc mydło słabo się pieni.
Pojęcia
- Z czego zbudowana jest cząsteczka tłuszczu?
- z reszty glicerolu połączonej z trzema resztami wyższych kwasów tłuszczowych
- Wzór glicerolu
- C₃H₅(OH)₃ — alkohol z trzema grupami −OH
- Kwas stearynowy
- C₁₇H₃₅COOH — nasycony, w temperaturze pokojowej stały
- Kwas palmitynowy
- C₁₅H₃₁COOH — nasycony, w temperaturze pokojowej stały
- Kwas oleinowy
- C₁₇H₃₃COOH — nienasycony, ciekły, ma jedno wiązanie podwójne
- Tłuszcze nasycone
- zwykle stałe, głównie zwierzęce: smalec, łój, masło
- Tłuszcze nienasycone
- zwykle ciekłe, głównie roślinne: olej rzepakowy, oliwa
- Jak odróżnić tłuszcz nienasycony od nasyconego?
- nienasycony odbarwia wodę bromową, nasycony nie
- Utwardzanie tłuszczów
- przyłączanie wodoru do wiązań podwójnych w obecności katalizatora (niklu); z oleju powstaje tłuszcz stały
- W czym rozpuszczają się tłuszcze?
- nie w wodzie, lecz w rozpuszczalnikach organicznych, np. w benzynie
- Zmydlanie tłuszczu
- reakcja tłuszczu z NaOH lub KOH; powstają glicerol i mydło
- Czym są mydła?
- solami sodowymi lub potasowymi wyższych kwasów tłuszczowych
Sprawdź się
1. Ile reszt kwasów tłuszczowych jest połączonych z jedną resztą glicerolu w cząsteczce tłuszczu?
- jedna
- dwie
- sześć
- trzy
Pokaż odpowiedź
D. trzy — Glicerol ma trzy grupy −OH i każda tworzy wiązanie estrowe z jedną resztą kwasu tłuszczowego.
2. Co obserwujemy po wstrząśnięciu oleju z wodą bromową?
- powstaje granatowy osad
- wydziela się brunatny gaz
- woda bromowa się odbarwia
- mieszanina barwi się na malinowo
Pokaż odpowiedź
C. woda bromowa się odbarwia — Odbarwienie świadczy o wiązaniach podwójnych w resztach kwasów — olej jest tłuszczem nienasyconym.
3. W czym tłuszcz rozpuszcza się najlepiej?
- w wodzie
- w benzynie
- w occie
- w roztworze soli
Pokaż odpowiedź
B. w benzynie — Tłuszcze rozpuszczają się w rozpuszczalnikach organicznych, np. w benzynie — dlatego benzyną ekstrakcyjną usuwa się tłuste plamy.
4. Jak mydło usuwa tłusty brud?
- mydło rozpuszcza tłuszcz tak samo jak benzyna
- łańcuchy wnikają w tłuszcz, a grupy −COO⁻ zwracają się do wody
- mydło zamienia tłuszcz w glicerol i wodę
- grupy −COO⁻ wnikają w tłuszcz, a łańcuchy zwracają się do wody
Pokaż odpowiedź
B. łańcuchy wnikają w tłuszcz, a grupy −COO⁻ zwracają się do wody — Cząsteczki mydła otaczają kropelkę tłuszczu ogonami do środka; na zewnątrz są naładowane i hydrofilowe, więc woda ją spłukuje.
5. Które równanie poprawnie opisuje reakcję mydła z jonami wapnia z twardej wody?
- C₁₇H₃₅COONa + CaCl₂ → C₁₇H₃₅COOCa + NaCl
- 2C₁₇H₃₅COOH + CaCl₂ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca + 2NaCl
- C₁₇H₃₅COONa + CaCl₂ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca + 2NaCl
- 2C₁₇H₃₅COONa + CaCl₂ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca + 2NaCl
Pokaż odpowiedź
D. 2C₁₇H₃₅COONa + CaCl₂ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca + 2NaCl — Wapń jest dwuwartościowy, więc wiąże dwie reszty stearynianowe; po obu stronach muszą się zgadzać 2 atomy Na i 2 atomy Cl.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami