Aminokwasy i białka
Chemia, klasa 8 · Chemia organiczna
Najważniejsze w skrócie
Aminokwasy mają w cząsteczce dwie grupy funkcyjne: aminową −NH₂ i karboksylową −COOH. Najprostszy z nich to glicyna H₂N−CH₂−COOH (C₂H₅NO₂) — biała, krystaliczna substancja, dobrze rozpuszczalna w wodzie. Dzięki dwóm grupom aminokwas reaguje zarówno z kwasami, jak i z zasadami.
Grupa −COOH jednego aminokwasu łączy się z grupą −NH₂ drugiego, a odłącza się cząsteczka wody; powstaje wiązanie peptydowe −CO−NH−. Białka to bardzo długie łańcuchy z kilkudziesięciu do kilku tysięcy reszt aminokwasów (organizmy wykorzystują około 20 ich rodzajów). W skład białek wchodzą węgiel, wodór, tlen i azot, a często także siarka.
Wysoka temperatura, stężone kwasy i zasady, sole metali ciężkich i alkohol powodują denaturację — nieodwracalne zniszczenie struktury białka. Sole metali lekkich, np. NaCl, wywołują koagulację (wysalanie), którą można cofnąć, dodając wody. Białko wykrywamy reakcją ksantoproteinową (stężony HNO₃ — żółte zabarwienie) i biuretową (NaOH i CuSO₄ — fioletowe zabarwienie).
Pojęcia
- Grupy funkcyjne aminokwasów
- aminowa −NH₂ i karboksylowa −COOH
- Wzór półstrukturalny glicyny
- H₂N−CH₂−COOH
- Wzór sumaryczny glicyny
- C₂H₅NO₂
- Właściwości fizyczne glicyny
- białe, krystaliczne ciało stałe o słodkawym smaku, dobrze rozpuszczalne w wodzie
- Dlaczego glicyna reaguje i z kwasem, i z zasadą?
- grupa −NH₂ ma charakter zasadowy, a −COOH kwasowy
- Wiązanie peptydowe
- −CO−NH− — łączy resztę jednego aminokwasu z resztą drugiego
- Co odłącza się przy tworzeniu wiązania peptydowego?
- cząsteczka wody H₂O
- Dipeptyd
- związek z dwóch reszt aminokwasów połączonych jednym wiązaniem peptydowym
- Pierwiastki w białkach
- C, H, O, N, a często także S
- Ile rodzajów aminokwasów buduje białka?
- około 20
- Czynniki powodujące denaturację
- wysoka temperatura, stężone kwasy i zasady, sole metali ciężkich, etanol
- Koagulacja (wysalanie)
- odwracalne wytrącenie białka, np. przez NaCl; po dodaniu wody białko znów się rozpuszcza
Sprawdź się
1. Które dwie grupy funkcyjne zawiera każdy aminokwas?
- −OH i −COOH
- −NH₂ i −COOH
- −NH₂ i −OH
- −NO₂ i −COOH
Pokaż odpowiedź
B. −NH₂ i −COOH — Nazwa mówi wszystko: amino- od grupy aminowej −NH₂, a kwas od grupy karboksylowej −COOH.
2. Jak nazywa się wiązanie łączące aminokwasy w białku?
- peptydowe
- jonowe
- wodorowe
- metaliczne
Pokaż odpowiedź
A. peptydowe — Wiązanie peptydowe −CO−NH− powstaje między grupą karboksylową jednego a aminową drugiego aminokwasu.
3. Który czynnik powoduje denaturację białka?
- siarczan(VI) miedzi(II)
- roztwór chlorku sodu
- zimna woda destylowana
- rozcieńczony roztwór glukozy
Pokaż odpowiedź
A. siarczan(VI) miedzi(II) — Sole metali ciężkich, takie jak CuSO₄, nieodwracalnie niszczą strukturę białka; NaCl powoduje tylko odwracalne wysalanie.
4. Jaką barwę daje białko w reakcji biuretowej?
- żółtą
- granatową
- ceglastoczerwoną
- fioletową
Pokaż odpowiedź
D. fioletową — Jony miedzi(II) w środowisku zasadowym tworzą z wiązaniami peptydowymi fioletowy związek kompleksowy.
5. Która rola białek jest przykładem funkcji transportowej?
- hemoglobina przenosi tlen we krwi
- keratyna buduje włosy i paznokcie
- przeciwciała zwalczają drobnoustroje
- enzymy przyspieszają trawienie
Pokaż odpowiedź
A. hemoglobina przenosi tlen we krwi — Hemoglobina w krwinkach czerwonych wiąże tlen w płucach i oddaje go w tkankach — to transport.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami