Aminokwasy i białka

Chemia, klasa 8 · Chemia organiczna

Najważniejsze w skrócie

Aminokwasy mają w cząsteczce dwie grupy funkcyjne: aminową −NH₂ i karboksylową −COOH. Najprostszy z nich to glicyna H₂N−CH₂−COOH (C₂H₅NO₂) — biała, krystaliczna substancja, dobrze rozpuszczalna w wodzie. Dzięki dwóm grupom aminokwas reaguje zarówno z kwasami, jak i z zasadami.

Grupa −COOH jednego aminokwasu łączy się z grupą −NH₂ drugiego, a odłącza się cząsteczka wody; powstaje wiązanie peptydowe −CO−NH−. Białka to bardzo długie łańcuchy z kilkudziesięciu do kilku tysięcy reszt aminokwasów (organizmy wykorzystują około 20 ich rodzajów). W skład białek wchodzą węgiel, wodór, tlen i azot, a często także siarka.

Wysoka temperatura, stężone kwasy i zasady, sole metali ciężkich i alkohol powodują denaturację — nieodwracalne zniszczenie struktury białka. Sole metali lekkich, np. NaCl, wywołują koagulację (wysalanie), którą można cofnąć, dodając wody. Białko wykrywamy reakcją ksantoproteinową (stężony HNO₃ — żółte zabarwienie) i biuretową (NaOH i CuSO₄ — fioletowe zabarwienie).

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Grupy funkcyjne aminokwasów
aminowa −NH₂ i karboksylowa −COOH
Wzór półstrukturalny glicyny
H₂N−CH₂−COOH
Wzór sumaryczny glicyny
C₂H₅NO₂
Właściwości fizyczne glicyny
białe, krystaliczne ciało stałe o słodkawym smaku, dobrze rozpuszczalne w wodzie
Dlaczego glicyna reaguje i z kwasem, i z zasadą?
grupa −NH₂ ma charakter zasadowy, a −COOH kwasowy
Wiązanie peptydowe
−CO−NH− — łączy resztę jednego aminokwasu z resztą drugiego
Co odłącza się przy tworzeniu wiązania peptydowego?
cząsteczka wody H₂O
Dipeptyd
związek z dwóch reszt aminokwasów połączonych jednym wiązaniem peptydowym
Pierwiastki w białkach
C, H, O, N, a często także S
Ile rodzajów aminokwasów buduje białka?
około 20
Czynniki powodujące denaturację
wysoka temperatura, stężone kwasy i zasady, sole metali ciężkich, etanol
Koagulacja (wysalanie)
odwracalne wytrącenie białka, np. przez NaCl; po dodaniu wody białko znów się rozpuszcza

Sprawdź się

1. Które dwie grupy funkcyjne zawiera każdy aminokwas?

  1. −OH i −COOH
  2. −NH₂ i −COOH
  3. −NH₂ i −OH
  4. −NO₂ i −COOH
Pokaż odpowiedź

B. −NH₂ i −COOH — Nazwa mówi wszystko: amino- od grupy aminowej −NH₂, a kwas od grupy karboksylowej −COOH.

2. Jak nazywa się wiązanie łączące aminokwasy w białku?

  1. peptydowe
  2. jonowe
  3. wodorowe
  4. metaliczne
Pokaż odpowiedź

A. peptydowe — Wiązanie peptydowe −CO−NH− powstaje między grupą karboksylową jednego a aminową drugiego aminokwasu.

3. Który czynnik powoduje denaturację białka?

  1. siarczan(VI) miedzi(II)
  2. roztwór chlorku sodu
  3. zimna woda destylowana
  4. rozcieńczony roztwór glukozy
Pokaż odpowiedź

A. siarczan(VI) miedzi(II) — Sole metali ciężkich, takie jak CuSO₄, nieodwracalnie niszczą strukturę białka; NaCl powoduje tylko odwracalne wysalanie.

4. Jaką barwę daje białko w reakcji biuretowej?

  1. żółtą
  2. granatową
  3. ceglastoczerwoną
  4. fioletową
Pokaż odpowiedź

D. fioletową — Jony miedzi(II) w środowisku zasadowym tworzą z wiązaniami peptydowymi fioletowy związek kompleksowy.

5. Która rola białek jest przykładem funkcji transportowej?

  1. hemoglobina przenosi tlen we krwi
  2. keratyna buduje włosy i paznokcie
  3. przeciwciała zwalczają drobnoustroje
  4. enzymy przyspieszają trawienie
Pokaż odpowiedź

A. hemoglobina przenosi tlen we krwi — Hemoglobina w krwinkach czerwonych wiąże tlen w płucach i oddaje go w tkankach — to transport.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami