Powstanie warszawskie 1944
Historia, klasa 8 · 1944
Najważniejsze w skrócie
Od 1943 roku Armia Krajowa przygotowywała plan „Burza”: gdy front wschodni zbliżał się do ziem polskich, jej oddziały miały atakować wycofujących się Niemców i występować wobec Armii Czerwonej jako gospodarze. W lipcu 1944 roku AK walczyła m.in. o Wilno w operacji „Ostra Brama” i o Lwów, lecz po zwycięstwie Sowieci rozbrajali jej żołnierzy, a oficerów aresztowało NKWD. 22 lipca 1944 roku ogłoszono powstanie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, zależnego od Moskwy. Dowództwo AK uznało, że tylko samodzielne wyzwolenie stolicy pozwoli władzom podległym rządowi w Londynie powitać Sowietów w Warszawie w roli prawowitej władzy Polski. 31 lipca, gdy na przedpolach miasta trwały już walki, gen. Tadeusz Bór-Komorowski wydał rozkaz rozpoczęcia powstania.
Godzina „W” wybiła 1 sierpnia 1944 roku o 17.00. Do walki stanęło kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy AK, ale broń miała tylko niewielka ich część; wśród powstańców było wielu młodych harcerzy z Szarych Szeregów, walczących m.in. w batalionach „Zośka” i „Parasol”. Powstańcom nie udało się zdobyć mostów ani lotniska, ale opanowali duże części Śródmieścia, Starego Miasta i Woli. Niemcy pod dowództwem Ericha von dem Bacha-Zelewskiego odpowiedzieli terrorem: od 5 sierpnia na Woli wymordowali dziesiątki tysięcy cywilów — mężczyzn, kobiety i dzieci. Po upadku Starego Miasta na początku września jego obrońcy przeszli kanałami do Śródmieścia i na Żoliborz.
Armia Czerwona we wrześniu zajęła prawobrzeżną Pragę, ale nie ruszyła z pomocą; Stalin długo nie zgadzał się nawet, by samoloty alianckie z zaopatrzeniem lądowały na sowieckich lotniskach. Próba przeprawy żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego przez Wisłę w połowie września skończyła się ciężkimi stratami. 2 października 1944 roku w Ożarowie podpisano układ o zaprzestaniu walk: powstańcy poszli do niewoli jako żołnierze, a ludność cywilną wypędzono z miasta przez obóz w Pruszkowie. Zginęło około 16 tysięcy powstańców i od 150 do 200 tysięcy cywilów, a Niemcy z rozkazu Hitlera i Himmlera systematycznie burzyli opustoszałą Warszawę. Pamięć o 63 dniach walki przechowuje Muzeum Powstania Warszawskiego, otwarte w 2004 roku, a co roku 1 sierpnia o 17.00 miasto zatrzymuje się na minutę.
Ważne daty
- 1943 — Listopad — Komenda Główna AK przyjmuje plan akcji „Burza”.
- 1944 — 7 lipca — początek operacji „Ostra Brama”, walk AK o Wilno.
- 1944 — 1 sierpnia, 17.00 — godzina „W”, wybuch powstania.
- 1944 — 5 sierpnia — początek rzezi ludności Woli.
- 1944 — 1–2 września — obrońcy Starego Miasta wycofują się kanałami.
- 1944 — 14 września — Armia Czerwona zajmuje Pragę i zatrzymuje się na Wiśle.
- 1944 — 2 października — układ o zaprzestaniu działań wojennych w Ożarowie.
Ważne postacie
- Tadeusz Bór-Komorowski — Komendant Główny AK; wydał rozkaz rozpoczęcia powstania.
- Antoni Chruściel „Monter” — Dowódca Okręgu Warszawa AK; kierował walkami w mieście.
- Krzysztof Kamil Baczyński — Poeta pokolenia Kolumbów, żołnierz AK; zginął 4 sierpnia 1944 r.
- Erich von dem Bach-Zelewski — Generał SS dowodzący tłumieniem powstania.
- Stanisław Mikołajczyk — Premier rządu RP w Londynie; w czasie powstania rozmawiał ze Stalinem w Moskwie.
Pojęcia
- Na czym polegał plan „Burza”?
- Oddziały AK miały atakować wycofujących się Niemców i witać Armię Czerwoną jako gospodarze swojej ziemi.
- Jak Sowieci potraktowali żołnierzy AK po walkach o Wilno?
- Rozbroili ich, a oficerów aresztowało NKWD.
- Czym był PKWN?
- Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego — władzą zależną od Stalina, ogłoszoną 22 lipca 1944 r.
- Dlaczego AK chciała sama wyzwolić Warszawę?
- By władze podległe rządowi w Londynie przyjęły Sowietów jako gospodarze i obroniły niepodległość.
- Co oznacza godzina „W”?
- Godzinę wybuchu powstania — 1 sierpnia 1944 r. o 17.00.
- Kto wydał rozkaz rozpoczęcia powstania?
- Komendant Główny AK gen. Tadeusz Bór-Komorowski.
- Kto dowodził walkami powstańczymi w Warszawie?
- Antoni Chruściel „Monter”, dowódca Okręgu Warszawa AK.
- W jakich batalionach walczyli harcerze Szarych Szeregów?
- M.in. w batalionach „Zośka” i „Parasol”.
- Co robiła Harcerska Poczta Polowa?
- Młodzi harcerze roznosili listy między walczącymi dzielnicami.
- Co wydarzyło się na Woli 5–7 sierpnia 1944 r.?
- Niemieckie oddziały wymordowały dziesiątki tysięcy cywilów.
- Kto dowodził tłumieniem powstania?
- Generał SS Erich von dem Bach-Zelewski.
- Jak obrońcy Starego Miasta wydostali się z okrążenia?
- Przeszli kanałami do Śródmieścia i na Żoliborz.
Sprawdź się
1. Jakie było założenie akcji „Burza”?
- Powstanie powszechne we wszystkich miastach naraz w 1943 r.
- Ewakuacja oddziałów AK na Węgry i do Francji
- Walka z cofającymi się Niemcami przed nadejściem Sowietów
- Wspólne dowództwo AK i Armii Czerwonej
Pokaż odpowiedź
C. Walka z cofającymi się Niemcami przed nadejściem Sowietów — AK miała wyzwalać miejscowości tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej, by polskie władze podziemne mogły wystąpić wobec Sowietów jako gospodarze.
2. O której godzinie 1 sierpnia 1944 roku wybuchło powstanie?
- O 17.00
- O 5.00
- O 12.00
- O 21.00
Pokaż odpowiedź
A. O 17.00 — Godzinę „W” wyznaczono na 17.00, bo w ulicznym ruchu powstańcom łatwiej było dotrzeć na miejsca zbiórek. Dziś o tej porze w Warszawie wyją syreny.
3. Z jakiej organizacji wywodziły się bataliony „Zośka” i „Parasol”?
- Z Narodowych Sił Zbrojnych
- Z Szarych Szeregów
- Z Batalionów Chłopskich
- Z Gwardii Ludowej
Pokaż odpowiedź
B. Z Szarych Szeregów — Oba bataliony utworzono z harcerzy Grup Szturmowych Szarych Szeregów; młodzi żołnierze walczyli m.in. na Woli i Starym Mieście.
4. Dlaczego Armia Czerwona nie pomogła walczącej Warszawie?
- Stalinowi zależało na osłabieniu AK i władz londyńskich
- Wisła wylała i nie dało się jej przekroczyć przez wiele tygodni
- Sowieci nie wiedzieli o wybuchu powstania
- Zabronili jej tego Brytyjczycy i Amerykanie
Pokaż odpowiedź
A. Stalinowi zależało na osłabieniu AK i władz londyńskich — Upadek powstania osłabiał siły wierne rządowi w Londynie, co ułatwiało Stalinowi oddanie władzy komunistom z PKWN. Dlatego wojska sowieckie stały na Pradze i czekały.
5. Co gwarantował powstańcom układ kapitulacyjny?
- Prawa jeńców wojennych
- Swobodny powrót do domów bez żadnych kar
- Wyjazd do Londynu do armii gen. Andersa
- Pozostanie w Warszawie z bronią w ręku
Pokaż odpowiedź
A. Prawa jeńców wojennych — Niemcy zobowiązali się traktować żołnierzy AK jak jeńców według konwencji genewskiej — wcześniej rozstrzeliwali schwytanych powstańców jako „bandytów”.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami