Powstanie warszawskie 1944

Historia, klasa 8 · 1944

Najważniejsze w skrócie

Od 1943 roku Armia Krajowa przygotowywała plan „Burza”: gdy front wschodni zbliżał się do ziem polskich, jej oddziały miały atakować wycofujących się Niemców i występować wobec Armii Czerwonej jako gospodarze. W lipcu 1944 roku AK walczyła m.in. o Wilno w operacji „Ostra Brama” i o Lwów, lecz po zwycięstwie Sowieci rozbrajali jej żołnierzy, a oficerów aresztowało NKWD. 22 lipca 1944 roku ogłoszono powstanie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, zależnego od Moskwy. Dowództwo AK uznało, że tylko samodzielne wyzwolenie stolicy pozwoli władzom podległym rządowi w Londynie powitać Sowietów w Warszawie w roli prawowitej władzy Polski. 31 lipca, gdy na przedpolach miasta trwały już walki, gen. Tadeusz Bór-Komorowski wydał rozkaz rozpoczęcia powstania.

Godzina „W” wybiła 1 sierpnia 1944 roku o 17.00. Do walki stanęło kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy AK, ale broń miała tylko niewielka ich część; wśród powstańców było wielu młodych harcerzy z Szarych Szeregów, walczących m.in. w batalionach „Zośka” i „Parasol”. Powstańcom nie udało się zdobyć mostów ani lotniska, ale opanowali duże części Śródmieścia, Starego Miasta i Woli. Niemcy pod dowództwem Ericha von dem Bacha-Zelewskiego odpowiedzieli terrorem: od 5 sierpnia na Woli wymordowali dziesiątki tysięcy cywilów — mężczyzn, kobiety i dzieci. Po upadku Starego Miasta na początku września jego obrońcy przeszli kanałami do Śródmieścia i na Żoliborz.

Armia Czerwona we wrześniu zajęła prawobrzeżną Pragę, ale nie ruszyła z pomocą; Stalin długo nie zgadzał się nawet, by samoloty alianckie z zaopatrzeniem lądowały na sowieckich lotniskach. Próba przeprawy żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego przez Wisłę w połowie września skończyła się ciężkimi stratami. 2 października 1944 roku w Ożarowie podpisano układ o zaprzestaniu walk: powstańcy poszli do niewoli jako żołnierze, a ludność cywilną wypędzono z miasta przez obóz w Pruszkowie. Zginęło około 16 tysięcy powstańców i od 150 do 200 tysięcy cywilów, a Niemcy z rozkazu Hitlera i Himmlera systematycznie burzyli opustoszałą Warszawę. Pamięć o 63 dniach walki przechowuje Muzeum Powstania Warszawskiego, otwarte w 2004 roku, a co roku 1 sierpnia o 17.00 miasto zatrzymuje się na minutę.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Ważne daty

Ważne postacie

Pojęcia

Na czym polegał plan „Burza”?
Oddziały AK miały atakować wycofujących się Niemców i witać Armię Czerwoną jako gospodarze swojej ziemi.
Jak Sowieci potraktowali żołnierzy AK po walkach o Wilno?
Rozbroili ich, a oficerów aresztowało NKWD.
Czym był PKWN?
Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego — władzą zależną od Stalina, ogłoszoną 22 lipca 1944 r.
Dlaczego AK chciała sama wyzwolić Warszawę?
By władze podległe rządowi w Londynie przyjęły Sowietów jako gospodarze i obroniły niepodległość.
Co oznacza godzina „W”?
Godzinę wybuchu powstania — 1 sierpnia 1944 r. o 17.00.
Kto wydał rozkaz rozpoczęcia powstania?
Komendant Główny AK gen. Tadeusz Bór-Komorowski.
Kto dowodził walkami powstańczymi w Warszawie?
Antoni Chruściel „Monter”, dowódca Okręgu Warszawa AK.
W jakich batalionach walczyli harcerze Szarych Szeregów?
M.in. w batalionach „Zośka” i „Parasol”.
Co robiła Harcerska Poczta Polowa?
Młodzi harcerze roznosili listy między walczącymi dzielnicami.
Co wydarzyło się na Woli 5–7 sierpnia 1944 r.?
Niemieckie oddziały wymordowały dziesiątki tysięcy cywilów.
Kto dowodził tłumieniem powstania?
Generał SS Erich von dem Bach-Zelewski.
Jak obrońcy Starego Miasta wydostali się z okrążenia?
Przeszli kanałami do Śródmieścia i na Żoliborz.

Sprawdź się

1. Jakie było założenie akcji „Burza”?

  1. Powstanie powszechne we wszystkich miastach naraz w 1943 r.
  2. Ewakuacja oddziałów AK na Węgry i do Francji
  3. Walka z cofającymi się Niemcami przed nadejściem Sowietów
  4. Wspólne dowództwo AK i Armii Czerwonej
Pokaż odpowiedź

C. Walka z cofającymi się Niemcami przed nadejściem Sowietów — AK miała wyzwalać miejscowości tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej, by polskie władze podziemne mogły wystąpić wobec Sowietów jako gospodarze.

2. O której godzinie 1 sierpnia 1944 roku wybuchło powstanie?

  1. O 17.00
  2. O 5.00
  3. O 12.00
  4. O 21.00
Pokaż odpowiedź

A. O 17.00 — Godzinę „W” wyznaczono na 17.00, bo w ulicznym ruchu powstańcom łatwiej było dotrzeć na miejsca zbiórek. Dziś o tej porze w Warszawie wyją syreny.

3. Z jakiej organizacji wywodziły się bataliony „Zośka” i „Parasol”?

  1. Z Narodowych Sił Zbrojnych
  2. Z Szarych Szeregów
  3. Z Batalionów Chłopskich
  4. Z Gwardii Ludowej
Pokaż odpowiedź

B. Z Szarych Szeregów — Oba bataliony utworzono z harcerzy Grup Szturmowych Szarych Szeregów; młodzi żołnierze walczyli m.in. na Woli i Starym Mieście.

4. Dlaczego Armia Czerwona nie pomogła walczącej Warszawie?

  1. Stalinowi zależało na osłabieniu AK i władz londyńskich
  2. Wisła wylała i nie dało się jej przekroczyć przez wiele tygodni
  3. Sowieci nie wiedzieli o wybuchu powstania
  4. Zabronili jej tego Brytyjczycy i Amerykanie
Pokaż odpowiedź

A. Stalinowi zależało na osłabieniu AK i władz londyńskich — Upadek powstania osłabiał siły wierne rządowi w Londynie, co ułatwiało Stalinowi oddanie władzy komunistom z PKWN. Dlatego wojska sowieckie stały na Pradze i czekały.

5. Co gwarantował powstańcom układ kapitulacyjny?

  1. Prawa jeńców wojennych
  2. Swobodny powrót do domów bez żadnych kar
  3. Wyjazd do Londynu do armii gen. Andersa
  4. Pozostanie w Warszawie z bronią w ręku
Pokaż odpowiedź

A. Prawa jeńców wojennych — Niemcy zobowiązali się traktować żołnierzy AK jak jeńców według konwencji genewskiej — wcześniej rozstrzeliwali schwytanych powstańców jako „bandytów”.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami