Zagłada Żydów
Historia, klasa 8 · 1939–1945
Najważniejsze w skrócie
Nazistowskie Niemcy od początku traktowały Żydów jako wrogów. Już w 1935 roku ustawy norymberskie odebrały niemieckim Żydom obywatelstwo Rzeszy i zakazały im małżeństw z Niemcami, a w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku podczas „nocy kryształowej” niszczono synagogi i żydowskie sklepy. Po zajęciu Polski w 1939 roku pod władzą Niemców znalazły się miliony Żydów — w Polsce żyła wtedy największa społeczność żydowska w Europie, około 3,3 miliona osób. Okupanci kazali im nosić opaski z gwiazdą Dawida, odbierali majątki i zamykali ich w gettach. Getto łódzkie zamknięto wiosną 1940 roku, a warszawskie — największe w okupowanej Europie — 16 listopada 1940 roku; stłoczono w nim ponad 400 tysięcy ludzi, którzy cierpieli głód i choroby.
Po ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku specjalne oddziały zaczęły masowo rozstrzeliwać Żydów na wschodzie. 20 stycznia 1942 roku na konferencji w Wannsee pod Berlinem urzędnicy III Rzeszy pod kierunkiem Reinharda Heydricha uzgodnili, jak przeprowadzić „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”, czyli wymordowanie wszystkich Żydów Europy. Na okupowanych ziemiach polskich Niemcy uruchomili obozy zagłady: Chełmno nad Nerem, Bełżec, Sobibór, Treblinkę oraz Auschwitz-Birkenau, w którym zginęło ponad milion ludzi. Latem 1942 roku z getta warszawskiego wywieziono do Treblinki ponad 250 tysięcy osób, wśród nich Janusza Korczaka z wychowankami. Łącznie w Zagładzie zginęło około 6 milionów Żydów, z czego połowę stanowili Żydzi polscy.
Wobec Zagłady jedni pozostawali obojętni, inni stawiali opór i nieśli pomoc. 19 kwietnia 1943 roku bojownicy Żydowskiej Organizacji Bojowej pod dowództwem Mordechaja Anielewicza oraz Żydowskiego Związku Wojskowego chwycili za broń w getcie warszawskim — walczyli prawie miesiąc, choć nie mieli szans na zwycięstwo. Od grudnia 1942 roku przy Polskim Państwie Podziemnym działała Rada Pomocy Żydom „Żegota”, a Irena Sendlerowa z jej pomocą ocaliła wiele żydowskich dzieci. Za pomoc Żydom w okupowanej Polsce groziła śmierć — mimo to Polacy są najliczniejszą grupą Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Świat informowali o zbrodni Witold Pilecki, który z własnej woli trafił do Auschwitz, oraz kurier Jan Karski, który osobiście opowiedział o Zagładzie m.in. prezydentowi USA Franklinowi D. Rooseveltowi.
Ważne daty
- 1935 — 15 września — ustawy norymberskie odbierają niemieckim Żydom prawa obywatelskie.
- 1940 — 16 listopada — Niemcy zamykają getto warszawskie, największe w okupowanej Europie.
- 1942 — 20 stycznia — konferencja w Wannsee ustala plan „ostatecznego rozwiązania”.
- 1942 — 22 lipca — początek wielkiej akcji deportacyjnej z getta warszawskiego do Treblinki.
- 1942 — 4 grudnia — powstaje Rada Pomocy Żydom „Żegota”.
- 1943 — 19 kwietnia — wybucha powstanie w getcie warszawskim.
- 1945 — 27 stycznia — Armia Czerwona wyzwala obóz Auschwitz-Birkenau.
Ważne postacie
- Irena Sendlerowa — Kierowała referatem dziecięcym Żegoty; wyprowadzała dzieci z getta warszawskiego.
- Witold Pilecki — Rotmistrz, który dobrowolnie trafił do Auschwitz i pisał raporty o obozie.
- Jan Karski — Kurier Polskiego Państwa Podziemnego; przekazał przywódcom Zachodu relację o Zagładzie.
- Mordechaj Anielewicz — Komendant Żydowskiej Organizacji Bojowej w powstaniu w getcie warszawskim.
- Emanuel Ringelblum — Historyk; twórca tajnego archiwum getta warszawskiego.
Pojęcia
- Co oznaczają słowa „Holokaust” i „Szoa”?
- Oba określają Zagładę — wymordowanie przez Niemców około 6 milionów Żydów; „Szoa” to po hebrajsku „katastrofa”.
- Co wprowadziły ustawy norymberskie z 1935 roku?
- Odebrały Żydom obywatelstwo Rzeszy i zakazały im małżeństw z Niemcami.
- Czym była „noc kryształowa”?
- Pogromem Żydów w Niemczech w nocy z 9 na 10 listopada 1938 r.; niszczono synagogi, sklepy i domy.
- Jak Niemcy oznaczali Żydów w Generalnym Gubernatorstwie?
- Nakazali im nosić białe opaski z niebieską gwiazdą Dawida.
- Kiedy Niemcy zamknęli getto warszawskie?
- 16 listopada 1940 r.; stłoczono w nim ponad 400 tysięcy ludzi.
- Czym wyróżniało się getto łódzkie?
- Istniało najdłużej z dużych gett — od 1940 do sierpnia 1944 r.
- Co ustalono na konferencji w Wannsee?
- Sposób przeprowadzenia „ostatecznego rozwiązania”, czyli wymordowania Żydów Europy.
- Kto przewodniczył konferencji w Wannsee?
- Reinhard Heydrich, szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy.
- Czym obóz zagłady różnił się od obozu koncentracyjnego?
- Obóz zagłady służył przede wszystkim do zabijania ludzi zaraz po przywiezieniu.
- Wymień niemieckie obozy zagłady na okupowanych ziemiach polskich.
- Chełmno nad Nerem, Bełżec, Sobibór, Treblinka i Auschwitz-Birkenau.
- Kim był Janusz Korczak?
- Lekarzem i pedagogiem, który nie opuścił wychowanków i w sierpniu 1942 r. pojechał z nimi do Treblinki.
- Czym było Archiwum Ringelbluma?
- Tajnym zbiorem dokumentów o życiu i zagładzie getta warszawskiego, ukrytym w skrzyniach i bańkach na mleko.
Sprawdź się
1. Co odebrały Żydom ustawy norymberskie z 1935 roku?
- Prawo do wyjazdu z Niemiec do innych państw Europy
- Obywatelstwo Rzeszy i prawo do ślubu z Niemcami
- Prawo do nauki w jakiejkolwiek szkole w Niemczech
- Prawo do posiadania sklepów i warsztatów
Pokaż odpowiedź
B. Obywatelstwo Rzeszy i prawo do ślubu z Niemcami — Ustawy norymberskie uczyniły z Żydów obywateli drugiej kategorii: odebrały im obywatelstwo Rzeszy i zakazały małżeństw z Niemcami. Był to krok ku całkowitemu wykluczeniu.
2. Co uzgodniono na konferencji w Wannsee?
- Podział ziem polskich między Niemcy i ZSRR
- Zasady okupacji Francji i Belgii
- Organizację wymordowania Żydów Europy
- Plan ataku na Związek Radziecki
Pokaż odpowiedź
C. Organizację wymordowania Żydów Europy — Konferencja nie decydowała, czy mordować — zbrodnia już trwała — lecz ustaliła, jak urzędy Rzeszy mają współdziałać przy „ostatecznym rozwiązaniu”.
3. Do czego służył Umschlagplatz w Warszawie?
- Był miejscem wywózek z getta do Treblinki
- Był targiem z żywnością przemycaną do getta
- Był placem zbiórek oddziałów Armii Krajowej
- Był siedzibą Rady Żydowskiej w getcie
Pokaż odpowiedź
A. Był miejscem wywózek z getta do Treblinki — Z placu przy ulicy Stawki Niemcy w czasie wielkiej akcji deportacyjnej 1942 r. wywozili ludzi w wagonach towarowych do Treblinki.
4. Dlaczego bojownicy getta podjęli walkę, choć nie mieli szans na wygraną?
- Liczyli na pomoc Amerykanów
- Woleli zginąć w walce niż w obozie zagłady
- Dostali rozkaz z Londynu
- Chcieli zdobyć żywność
Pokaż odpowiedź
B. Woleli zginąć w walce niż w obozie zagłady — Bojownicy wiedzieli, że deportacje oznaczają śmierć w Treblince. Walka była wyborem sposobu śmierci i obroną godności — tak mówili o niej później ocaleni.
5. Jak Irena Sendlerowa zabezpieczyła dane uratowanych dzieci?
- Wysłała je do Londynu
- Zapisała je w księgach parafialnych
- Nauczyła się ich na pamięć
- Ukryła je w zakopanych słoikach
Pokaż odpowiedź
D. Ukryła je w zakopanych słoikach — Spisy z prawdziwymi i nowymi nazwiskami dzieci ukryto w słoikach zakopanych w ogrodzie, by po wojnie można je było odnaleźć i połączyć z rodzinami.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami