Układ współrzędnych

Matematyka, klasa 6 · Osie, ćwiartki, zaznaczanie punktów, odczytywanie współrzędnych

Lekcja

Dwie prostopadłe osie liczbowe wystarczą, żeby jednoznacznie wskazać dowolny punkt na płaszczyźnie. Tak działa GPS, mapa w grze komputerowej i szachownica — tylko na szachownicy zamiast liczb są litery.

xy-4-4-3-3-2-2-1-111223344A(3, 2)B(−2, −2)0
Oś pozioma to x, pionowa to y. Przecinają się w punkcie (0, 0).

🔑 Zapamiętaj: Kolejność jest stała: najpierw x (w prawo lub w lewo), potem y (w górę lub w dół). Punkt (3, 2) i punkt (2, 3) to dwa różne miejsca.

Cztery ćwiartki

I(+, +)II(−, +)III(−, −)IV(+, −)Cwiartki numerujemy przeciwnie do ruchu wskazowek zegara, zaczynajac od prawej gornej.
Osie dzielą płaszczyznę na cztery ćwiartki. Znaki współrzędnych mówią, w której jesteś.

Figury na układzie współrzędnych

Kiedy znasz wierzchołki figury, możesz policzyć jej boki bez linijki — wystarczy odjąć współrzędne. Dla boku poziomego liczysz różnicę iksów, dla pionowego — różnicę igreków.

(1,1)(5,1)(5,4)(1,4)P = 4 × 3 = 12Bok poziomy: 5 − 1 = 4. Bok pionowy: 4 − 1 = 3.
Prostokąt o wierzchołkach (1,1), (5,1), (5,4), (1,4).

⚠️ Uwaga: Współrzędne zapisujemy w nawiasie, oddzielone przecinkiem, i to zawsze w kolejności (x, y). Zapis A(2, 5) czytamy: „punkt A o współrzędnych dwa, pięć".

💡 Wskazówka: Zaznaczając punkt, najpierw idź po osi poziomej, dopiero potem w górę lub w dół. Ta kolejność jest tak stała, że warto ją sobie wbić raz na zawsze: najpierw korytarz, potem schody.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Układ współrzędnych
dwie prostopadłe osie liczbowe przecinające się w punkcie (0, 0)
Oś X
oś pozioma, zwana osią odciętych
Oś Y
oś pionowa, zwana osią rzędnych
Początek układu
punkt (0, 0), w którym przecinają się osie
Współrzędne punktu
para liczb (x, y) — najpierw poziomo, potem pionowo
Pierwsza ćwiartka
x dodatnie, y dodatnie
Druga ćwiartka
x ujemne, y dodatnie
Trzecia ćwiartka
x ujemne, y ujemne
Czwarta ćwiartka
x dodatnie, y ujemne
Punkt na osi X
ma drugą współrzędną równą 0, np. (4, 0)
Punkt na osi Y
Ma pierwszą współrzędną równą zero, np. (0, 7). Punkt na osi X ma zero na drugim miejscu.
Odczytywanie z wykresu
Od punktu prowadzimy w myślach linie prostopadłe do obu osi i odczytujemy dwie liczby — najpierw z osi X.

Sprawdź się

1. Która współrzędna punktu (3, 5) jest pierwsza?

  1. 3 — czyli x
  2. 5 — czyli y
  3. obie naraz
  4. zależy od ćwiartki
Pokaż odpowiedź

A. 3 — czyli x — Najpierw x, potem y.

2. Punkt leży na osi X. Jaka jest jego druga współrzędna?

  1. 0
  2. 1
  3. dowolna
  4. ujemna
Pokaż odpowiedź

A. 0 — Na osi X wartość y wynosi 0.

3. Punkt leży na osi Y. Jaka jest jego pierwsza współrzędna?

  1. 0
  2. 1
  3. zależy od punktu
  4. −1
Pokaż odpowiedź

A. 0 — Na osi Y nie odchodzimy w bok.

4. Jaki jest obraz punktu (4, −2) w symetrii względem osi Y?

  1. (4, 2)
  2. (−4, 2)
  3. (−4, −2)
  4. (2, −4)
Pokaż odpowiedź

C. (−4, −2) — Zmienia się znak pierwszej współrzędnej.

5. Który punkt leży na osi X?

  1. (0, 3)
  2. (3, 3)
  3. (−3, 3)
  4. (3, 0)
Pokaż odpowiedź

D. (3, 0) — Na osi X druga współrzędna jest zerem.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami