Układ współrzędnych
Matematyka, klasa 6 · Osie, ćwiartki, zaznaczanie punktów, odczytywanie współrzędnych
Lekcja
Dwie prostopadłe osie liczbowe wystarczą, żeby jednoznacznie wskazać dowolny punkt na płaszczyźnie. Tak działa GPS, mapa w grze komputerowej i szachownica — tylko na szachownicy zamiast liczb są litery.
🔑 Zapamiętaj: Kolejność jest stała: najpierw x (w prawo lub w lewo), potem y (w górę lub w dół). Punkt (3, 2) i punkt (2, 3) to dwa różne miejsca.
Cztery ćwiartki
Figury na układzie współrzędnych
Kiedy znasz wierzchołki figury, możesz policzyć jej boki bez linijki — wystarczy odjąć współrzędne. Dla boku poziomego liczysz różnicę iksów, dla pionowego — różnicę igreków.
- Punkt (0, 0) nazywa się początkiem układu
- Punkty leżące na osi x mają y = 0, punkty na osi y mają x = 0
- Wszystkie punkty o tym samym x leżą na jednej pionowej prostej
⚠️ Uwaga: Współrzędne zapisujemy w nawiasie, oddzielone przecinkiem, i to zawsze w kolejności (x, y). Zapis A(2, 5) czytamy: „punkt A o współrzędnych dwa, pięć".
💡 Wskazówka: Zaznaczając punkt, najpierw idź po osi poziomej, dopiero potem w górę lub w dół. Ta kolejność jest tak stała, że warto ją sobie wbić raz na zawsze: najpierw korytarz, potem schody.
Pojęcia
- Układ współrzędnych
- dwie prostopadłe osie liczbowe przecinające się w punkcie (0, 0)
- Oś X
- oś pozioma, zwana osią odciętych
- Oś Y
- oś pionowa, zwana osią rzędnych
- Początek układu
- punkt (0, 0), w którym przecinają się osie
- Współrzędne punktu
- para liczb (x, y) — najpierw poziomo, potem pionowo
- Pierwsza ćwiartka
- x dodatnie, y dodatnie
- Druga ćwiartka
- x ujemne, y dodatnie
- Trzecia ćwiartka
- x ujemne, y ujemne
- Czwarta ćwiartka
- x dodatnie, y ujemne
- Punkt na osi X
- ma drugą współrzędną równą 0, np. (4, 0)
- Punkt na osi Y
- Ma pierwszą współrzędną równą zero, np. (0, 7). Punkt na osi X ma zero na drugim miejscu.
- Odczytywanie z wykresu
- Od punktu prowadzimy w myślach linie prostopadłe do obu osi i odczytujemy dwie liczby — najpierw z osi X.
Sprawdź się
1. Która współrzędna punktu (3, 5) jest pierwsza?
- 3 — czyli x
- 5 — czyli y
- obie naraz
- zależy od ćwiartki
Pokaż odpowiedź
A. 3 — czyli x — Najpierw x, potem y.
2. Punkt leży na osi X. Jaka jest jego druga współrzędna?
- 0
- 1
- dowolna
- ujemna
Pokaż odpowiedź
A. 0 — Na osi X wartość y wynosi 0.
3. Punkt leży na osi Y. Jaka jest jego pierwsza współrzędna?
- 0
- 1
- zależy od punktu
- −1
Pokaż odpowiedź
A. 0 — Na osi Y nie odchodzimy w bok.
4. Jaki jest obraz punktu (4, −2) w symetrii względem osi Y?
- (4, 2)
- (−4, 2)
- (−4, −2)
- (2, −4)
Pokaż odpowiedź
C. (−4, −2) — Zmienia się znak pierwszej współrzędnej.
5. Który punkt leży na osi X?
- (0, 3)
- (3, 3)
- (−3, 3)
- (3, 0)
Pokaż odpowiedź
D. (3, 0) — Na osi X druga współrzędna jest zerem.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami