Działania na ułamkach
Matematyka, klasa 7 · Dodawanie, odejmowanie i ułamek z liczby
Lekcja
W klasie 7 nie tylko rozpoznajemy ułamki, ale też wykonujemy na nich działania. Kluczem jest wspólny mianownik przy dodawaniu i odejmowaniu.
Dlaczego wspólny mianownik jest konieczny? Bo mianownik mówi, na ile części podzieliliśmy całość. Trzecia część i czwarta część to kawałki różnej wielkości — nie da się ich po prostu policzyć razem, tak jak nie dodaje się metrów do litrów. Najpierw trzeba zamienić je na kawałki tej samej wielkości.
Wspólny mianownik
Aby dodać lub odjąć ułamki o różnych mianownikach, sprowadzamy je do wspólnego mianownika, a potem dodajemy tylko liczniki. Mianownik zostaje ten sam — przecież wielkość kawałków się nie zmienia, zmienia się tylko ich liczba.
✏️ Oblicz 3/4 + 5/6.
- Wspólny mianownik liczb 4 i 6 to 12.
- Rozszerzamy oba ułamki.3/4 = 9/12, 5/6 = 10/12
- Dodajemy liczniki.9/12 + 10/12 = 19/12
- Zamieniamy na liczbę mieszaną.19/12 = 1 i 7/12
Odejmowanie ułamków
Odejmowanie działa dokładnie tak samo: najpierw wspólny mianownik, potem odejmujemy liczniki. Jeśli odejmujemy liczby mieszane, najprościej zamienić je wcześniej na ułamki niewłaściwe — wtedy nie trzeba nic pożyczać.
✏️ Oblicz 5/6 − 1/4.
- Wspólny mianownik to 12.
- Rozszerzamy.5/6 = 10/12, 1/4 = 3/12
- Odejmujemy liczniki.10/12 − 3/12 = 7/12
⚠️ Uwaga: Mianowników nigdy się nie dodaje ani nie odejmuje. Zapis 1/2 + 1/3 = 2/5 jest błędny — dwie piąte to mniej niż jedna połowa, więc wynik nie może być mniejszy od jednego ze składników.
Mnożenie i dzielenie ułamków
Przy mnożeniu wspólny mianownik nie jest potrzebny. Mnożymy licznik przez licznik, a mianownik przez mianownik. Dzielenie zamieniamy na mnożenie przez odwrotność — drugi ułamek stawiamy do góry nogami.
✏️ Oblicz 2/3 · 9/10.
- Skracamy na krzyż przed mnożeniem: 3 z 9 daje 3, a 2 z 10 daje 5.2/3 · 9/10 = 1/1 · 3/5
- Mnożymy to, co zostało.= 3/5
✏️ Oblicz 3/4 : 1/2.
- Zamieniamy dzielenie na mnożenie przez odwrotność.3/4 : 1/2 = 3/4 · 2/1
- Mnożymy i skracamy.= 6/4 = 3/2 = 1 i 1/2
Ułamek z liczby
Aby obliczyć ułamek z liczby, dzielimy tę liczbę przez mianownik i mnożymy przez licznik. Dzielenie mówi, jak duża jest jedna część, a mnożenie — ile takich części bierzemy.
✏️ Ile to 2/5 z 30?
- Dzielimy przez mianownik.30 : 5 = 6
- Mnożymy przez licznik.6 × 2 = 12
Liczby mieszane
Liczba mieszana to całość plus ułamek, na przykład 3 i 1/2. Do rachunków zwykle wygodniej zamienić ją na ułamek niewłaściwy: mnożymy całość przez mianownik i dodajemy licznik. Wynik końcowy zamieniamy z powrotem.
💡 Wskazówka: Ułamek niewłaściwy (licznik większy od mianownika) można zamienić na liczbę mieszaną, np. 7/2 = 3 i 1/2.
Pojęcia
- Wspólny mianownik
- Żeby dodać ułamki o różnych mianownikach, sprowadzasz je do wspólnego: 1/2 + 1/3 = 3/6 + 2/6 = 5/6.
- NWW mianowników
- Najmniejsza wspólna wielokrotność mianowników. Dla 4 i 6 wynosi 12.
- Rozszerzanie ułamka
- Mnożysz licznik i mianownik przez tę samą liczbę. Wartość ułamka się nie zmienia.
- Skracanie ułamka
- Dzielisz licznik i mianownik przez wspólny dzielnik: 12/18 = 2/3.
- Liczba mieszana
- Całość razem z ułamkiem: 2 1/4 to inaczej 9/4.
- Ułamek niewłaściwy
- Licznik większy lub równy mianownikowi, np. 9/4. Można go zapisać jako liczbę mieszaną.
- Ułamek z liczby
- Mnożysz ułamek przez liczbę: 3/4 z 20 to 3/4 · 20 = 15.
- Mnożenie ułamków
- Licznik razy licznik, mianownik razy mianownik: 2/3 · 3/5 = 6/15 = 2/5.
- Dzielenie ułamków
- Mnożysz przez odwrotność dzielnika: 3/4 ÷ 1/2 = 3/4 · 2/1 = 3/2.
- Odwrotność
- Zamiana licznika z mianownikiem. Odwrotność 2/5 to 5/2, a ich iloczyn wynosi 1.
- Ułamek jako dzielenie
- Kreska ułamkowa oznacza dzielenie: 3/4 = 3 ÷ 4 = 0,75.
- Z dziesiętnego na zwykły
- Cyfry po przecinku wpisujemy do licznika, a w mianowniku dajemy 10, 100 lub 1000 i skracamy. 0,25 = 25/100 = 1/4.
Sprawdź się
1. Ile wynosi 1/2 + 1/3?
- 2/5
- 5/6
- 2/6
- 1/6
Pokaż odpowiedź
B. 5/6 — Wspólny mianownik to 6: 3/6 + 2/6 = 5/6.
2. Ile wynosi 2/3 · 3/5?
- 2/5
- 6/8
- 5/8
- 1/5
Pokaż odpowiedź
A. 2/5 — 6/15 po skróceniu przez 3 daje 2/5.
3. Ile wynosi 5/6 − 1/3?
- 1/2
- 4/3
- 4/6
- 1/3
Pokaż odpowiedź
A. 1/2 — 5/6 − 2/6 = 3/6 = 1/2.
4. Ile wynosi (2/3)²?
- 2/9
- 4/6
- 4/9
- 8/27
Pokaż odpowiedź
C. 4/9 — Podnosimy licznik i mianownik osobno.
5. Jakie rozwinięcie dziesiętne ma ułamek 1/3?
- skończone
- okresowe
- nie ma rozwinięcia
- całkowite
Pokaż odpowiedź
B. okresowe — 0,(3) — trójka powtarza się bez końca.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami