Działania na ułamkach

Matematyka, klasa 7 · Dodawanie, odejmowanie i ułamek z liczby

Lekcja

W klasie 7 nie tylko rozpoznajemy ułamki, ale też wykonujemy na nich działania. Kluczem jest wspólny mianownik przy dodawaniu i odejmowaniu.

Dlaczego wspólny mianownik jest konieczny? Bo mianownik mówi, na ile części podzieliliśmy całość. Trzecia część i czwarta część to kawałki różnej wielkości — nie da się ich po prostu policzyć razem, tak jak nie dodaje się metrów do litrów. Najpierw trzeba zamienić je na kawałki tej samej wielkości.

1/21/33/6 + 2/6 = 5/6
1/2 + 1/3 — sprowadzamy do wspólnego mianownika 6.

Wspólny mianownik

Aby dodać lub odjąć ułamki o różnych mianownikach, sprowadzamy je do wspólnego mianownika, a potem dodajemy tylko liczniki. Mianownik zostaje ten sam — przecież wielkość kawałków się nie zmienia, zmienia się tylko ich liczba.

12 + 14 = 24 + 14 = 34
Najpierw wspólny mianownik
nie da się dodać wprost:1/21/3po zamianie na szóste części:3/62/6razem 5/6mianownik bez zmian
1/2 + 1/3: dopiero po zamianie na szóste części kawałki są równe i można je policzyć razem.

✏️ Oblicz 3/4 + 5/6.

  1. Wspólny mianownik liczb 4 i 6 to 12.
  2. Rozszerzamy oba ułamki.
    3/4 = 9/12, 5/6 = 10/12
  3. Dodajemy liczniki.
    9/12 + 10/12 = 19/12
  4. Zamieniamy na liczbę mieszaną.
    19/12 = 1 i 7/12

Odejmowanie ułamków

Odejmowanie działa dokładnie tak samo: najpierw wspólny mianownik, potem odejmujemy liczniki. Jeśli odejmujemy liczby mieszane, najprościej zamienić je wcześniej na ułamki niewłaściwe — wtedy nie trzeba nic pożyczać.

✏️ Oblicz 5/6 − 1/4.

  1. Wspólny mianownik to 12.
  2. Rozszerzamy.
    5/6 = 10/12, 1/4 = 3/12
  3. Odejmujemy liczniki.
    10/12 − 3/12 = 7/12

⚠️ Uwaga: Mianowników nigdy się nie dodaje ani nie odejmuje. Zapis 1/2 + 1/3 = 2/5 jest błędny — dwie piąte to mniej niż jedna połowa, więc wynik nie może być mniejszy od jednego ze składników.

Mnożenie i dzielenie ułamków

Przy mnożeniu wspólny mianownik nie jest potrzebny. Mnożymy licznik przez licznik, a mianownik przez mianownik. Dzielenie zamieniamy na mnożenie przez odwrotność — drugi ułamek stawiamy do góry nogami.

a/b · c/d = (a·c)/(b·d)   oraz   a/b : c/d = a/b · d/c
Mnożenie i dzielenie

✏️ Oblicz 2/3 · 9/10.

  1. Skracamy na krzyż przed mnożeniem: 3 z 9 daje 3, a 2 z 10 daje 5.
    2/3 · 9/10 = 1/1 · 3/5
  2. Mnożymy to, co zostało.
    = 3/5

✏️ Oblicz 3/4 : 1/2.

  1. Zamieniamy dzielenie na mnożenie przez odwrotność.
    3/4 : 1/2 = 3/4 · 2/1
  2. Mnożymy i skracamy.
    = 6/4 = 3/2 = 1 i 1/2

Ułamek z liczby

Aby obliczyć ułamek z liczby, dzielimy tę liczbę przez mianownik i mnożymy przez licznik. Dzielenie mówi, jak duża jest jedna część, a mnożenie — ile takich części bierzemy.

✏️ Ile to 2/5 z 30?

  1. Dzielimy przez mianownik.
    30 : 5 = 6
  2. Mnożymy przez licznik.
    6 × 2 = 12
66666bierzemy 2 grupy30 : 5 = 6  ·  6 × 2 = 122/5 z 30 = 12
2/5 z 30: dzielimy 30 na 5 równych grup po 6 i bierzemy dwie z nich.
ULAMEK ZWYKLYDZIESIETNYPROCENT1/20,550%1/40,2525%3/40,7575%1/80,12512,5%podzielrazy 1001/3 = 0,333... — ulamek okresowy, zapisujemy 0,(3)Ulamek ma skonczone rozwiniecie, gdy mianownik zawiera tylko dwojki i piatki
Ułamek zwykły, dziesiętny i procent — trzy zapisy jednej liczby.

Liczby mieszane

Liczba mieszana to całość plus ułamek, na przykład 3 i 1/2. Do rachunków zwykle wygodniej zamienić ją na ułamek niewłaściwy: mnożymy całość przez mianownik i dodajemy licznik. Wynik końcowy zamieniamy z powrotem.

💡 Wskazówka: Ułamek niewłaściwy (licznik większy od mianownika) można zamienić na liczbę mieszaną, np. 7/2 = 3 i 1/2.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Wspólny mianownik
Żeby dodać ułamki o różnych mianownikach, sprowadzasz je do wspólnego: 1/2 + 1/3 = 3/6 + 2/6 = 5/6.
NWW mianowników
Najmniejsza wspólna wielokrotność mianowników. Dla 4 i 6 wynosi 12.
Rozszerzanie ułamka
Mnożysz licznik i mianownik przez tę samą liczbę. Wartość ułamka się nie zmienia.
Skracanie ułamka
Dzielisz licznik i mianownik przez wspólny dzielnik: 12/18 = 2/3.
Liczba mieszana
Całość razem z ułamkiem: 2 1/4 to inaczej 9/4.
Ułamek niewłaściwy
Licznik większy lub równy mianownikowi, np. 9/4. Można go zapisać jako liczbę mieszaną.
Ułamek z liczby
Mnożysz ułamek przez liczbę: 3/4 z 20 to 3/4 · 20 = 15.
Mnożenie ułamków
Licznik razy licznik, mianownik razy mianownik: 2/3 · 3/5 = 6/15 = 2/5.
Dzielenie ułamków
Mnożysz przez odwrotność dzielnika: 3/4 ÷ 1/2 = 3/4 · 2/1 = 3/2.
Odwrotność
Zamiana licznika z mianownikiem. Odwrotność 2/5 to 5/2, a ich iloczyn wynosi 1.
Ułamek jako dzielenie
Kreska ułamkowa oznacza dzielenie: 3/4 = 3 ÷ 4 = 0,75.
Z dziesiętnego na zwykły
Cyfry po przecinku wpisujemy do licznika, a w mianowniku dajemy 10, 100 lub 1000 i skracamy. 0,25 = 25/100 = 1/4.

Sprawdź się

1. Ile wynosi 1/2 + 1/3?

  1. 2/5
  2. 5/6
  3. 2/6
  4. 1/6
Pokaż odpowiedź

B. 5/6 — Wspólny mianownik to 6: 3/6 + 2/6 = 5/6.

2. Ile wynosi 2/3 · 3/5?

  1. 2/5
  2. 6/8
  3. 5/8
  4. 1/5
Pokaż odpowiedź

A. 2/5 — 6/15 po skróceniu przez 3 daje 2/5.

3. Ile wynosi 5/6 − 1/3?

  1. 1/2
  2. 4/3
  3. 4/6
  4. 1/3
Pokaż odpowiedź

A. 1/2 — 5/6 − 2/6 = 3/6 = 1/2.

4. Ile wynosi (2/3)²?

  1. 2/9
  2. 4/6
  3. 4/9
  4. 8/27
Pokaż odpowiedź

C. 4/9 — Podnosimy licznik i mianownik osobno.

5. Jakie rozwinięcie dziesiętne ma ułamek 1/3?

  1. skończone
  2. okresowe
  3. nie ma rozwinięcia
  4. całkowite
Pokaż odpowiedź

B. okresowe — 0,(3) — trójka powtarza się bez końca.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami