Notacja wykładnicza
Matematyka, klasa 8 · Zapis bardzo dużych i bardzo małych liczb
Lekcja
Wyobraź sobie, że chcesz zapisać, ile ziarenek piasku zmieściłoby się w piaskownicy albo jak cienki jest jeden włos. Za pierwszym razem trzeba by napisać długi ciąg zer, za drugim mnóstwo zer po przecinku. Taki zapis jest niewygodny i bardzo łatwo w nim zgubić albo dopisać jedno zero za dużo. Notacja wykładnicza to sposób, który skraca takie liczby do kilku znaków. Zamiast ciągu zer piszemy krótką liczbę i potęgę dziesiątki, która mówi, jak bardzo tę liczbę powiększamy albo pomniejszamy.
Skąd się biorą potęgi dziesiątki
Zacznij od czegoś, co już dobrze znasz. Kiedy mnożysz liczbę przez 10, przecinek przesuwa się o jedno miejsce w prawo, a na końcu robi się wolne miejsce na zero. Siedem razy dziesięć to siedemdziesiąt, a siedemdziesiąt razy dziesięć to siedemset. Za każdym razem dokładasz jedno zero. Właśnie dlatego potęga dziesiątki jest tak wygodna: dziesiątka podniesiona do potęgi n to jedynka i n zer. Wykładnik nie jest tajemniczym znaczkiem. Mówi po prostu, ile razy pomnożyliśmy przez dziesięć.
- 10¹ = 10 — jedno zero, jeden raz mnożyliśmy
- 10² = 100 — dwa zera, dwa razy mnożyliśmy
- 10³ = 1000 — trzy zera, tyle złotówek kosztuje niezły rower
- 10⁶ = 1 000 000 — sześć zer, czyli milion
- 10⁰ = 1 — zero zer, bo jeszcze niczego nie pomnożyliśmy
Gdy liczba ma przecinek, dzieje się dokładnie to samo, tylko widać to jeszcze wyraźniej. Cyfry zostają na swoich miejscach, a wędruje przecinek. Mnożenie przez 10 przesuwa go o jedno miejsce w prawo, a dzielenie przez 10 o jedno miejsce w lewo. W tym jednym zdaniu mieści się cały sekret notacji wykładniczej.
🔑 Zapamiętaj: Przesunięcie przecinka w lewo to tak naprawdę dzielenie przez 10. Mnożenie przez potęgę dziesiątki oddaje liczbie to, co jej zabraliśmy, więc nic po drodze nie ginie.
Wzór, który wszystko porządkuje
W tym wzorze c to liczba, od której zaczynamy. Ma mieć dokładnie jedną cyfrę przed przecinkiem, czyli być równa 1 albo większa, ale mniejsza od 10. Litera n mówi, o ile miejsc trzeba przesunąć przecinek w liczbie c, żeby wrócić do liczby wyjściowej. Gdy n jest dodatnie, przesuwamy w prawo, a gdy ujemne, w lewo. Pomyśl o tym tak: kiedy przesuwasz przecinek w lewo, dzielisz liczbę przez dziesięć. Coś jej zabrałeś, więc musisz to oddać, mnożąc przez odpowiednią potęgę. Dlatego duże liczby dostają wykładnik dodatni, a małe ujemny.
⚠️ Uwaga: Zapis 45 × 10³ jest równy 45 000, więc sama liczba się zgadza. To jednak jeszcze nie jest notacja wykładnicza. Przed przecinkiem musi stać dokładnie jedna cyfra, więc poprawnie zapiszemy 4,5 × 10⁴.
Jak zamienić liczbę krok po kroku
✏️ Zapisz 45 000 w notacji wykładniczej.
- W liczbie całkowitej przecinek stoi na samym końcu, chociaż go nie piszemy.45 000 = 45 000,0
- Przesuwamy przecinek w lewo tak długo, aż przed nim zostanie jedna cyfra.45 000,0 → 4,5
- Liczymy skoki przecinka. Były cztery. Przesuwając w lewo, podzieliliśmy liczbę przez 10 cztery razy, więc musimy to oddać.n = 4
- Zapisujemy wynik i sprawdzamy w pamięci: 4,5 razy 10 000 to znowu 45 000.45 000 = 4,5 × 10⁴
✏️ Promień Ziemi to około 6 400 000 metrów. Zapisz tę liczbę krócej.
- Ustawiamy się na przecinku, który stoi na końcu liczby.6 400 000,0
- Przesuwamy przecinek w lewo, aż przed nim zostanie jedna cyfra. Końcowe zera znikają, bo niczego już nie wnoszą.6 400 000,0 → 6,4
- Liczymy skoki przecinka. Było ich sześć.n = 6
- Zapisujemy odpowiedź razem z jednostką.6 400 000 m = 6,4 × 10⁶ m
💡 Wskazówka: Nie licz zer po kolei, bo bardzo łatwo się pomylić. Wodź palcem po cyfrach od starego miejsca przecinka do nowego i licz same skoki. Ile skoków, taki wykładnik.
Bardzo małe liczby i ujemny wykładnik
A co, jeśli liczba jest maleńka, jak grubość kartki albo ziarenko maku? Wtedy idziemy w drugą stronę drabiny i dzielimy przez dziesięć. Z 1 robi się 0,1, potem 0,01, potem 0,001. Zapisujemy to jako dziesiątkę z wykładnikiem minus jeden, minus dwa, minus trzy. Minus mówi tylko tyle, że przecinek poszedł w lewo, a liczba zrobiła się mniejsza od jedynki. Sama liczba nadal jest dodatnia, bo grubość kartki nie może być przecież ujemna.
✏️ Zapisz 0,00042 w notacji wykładniczej.
- Szukamy pierwszej cyfry różnej od zera. To czwórka.0,00042
- Przesuwamy przecinek w prawo, aż stanie tuż za tą czwórką. Zera z przodu przestają być potrzebne.0,00042 → 4,2
- Przesuwając cztery razy w prawo, pomnożyliśmy liczbę przez 10 cztery razy. Żeby to oddać, musimy przez tyle samo podzielić, a to zapisujemy ujemnym wykładnikiem.n = −4
- Zapisujemy wynik.0,00042 = 4,2 × 10⁻⁴
⚠️ Uwaga: Minus w wykładniku nie robi z liczby liczby ujemnej. Zapis 3 × 10⁻² to 0,03, czyli liczba dodatnia, tylko bardzo mała. Liczba ujemna ma minus z przodu, na przykład −3 × 10².
Gdzie to spotkasz
Naukowcy używają notacji wykładniczej codziennie, bo pozwala od razu ocenić, co jest większe. Nie trzeba liczyć zer, wystarczy spojrzeć na wykładnik: im jest większy, tym większa liczba. Ta sztuczka działa jednak tylko wtedy, gdy obie liczby są zapisane poprawnie, czyli mają c od 1 do 10. A gdy wykładniki są takie same, porównujemy same liczby c. Porównaj sam, jak zwyczajne rzeczy wyglądają w tym zapisie.
- Twój plecak waży około 4 kg, czyli 4 × 10⁰ kg
- Boisko do piłki nożnej ma około 7 000 m², czyli 7 × 10³ m²
- W Polsce mieszka około 38 000 000 osób, czyli 3,8 × 10⁷ osób
- Ziarenko soli ma bok około 0,0003 m, czyli 3 × 10⁻⁴ m
- Masa Ziemi to około 6 × 10²⁴ kg, a średnica atomu około 1 × 10⁻¹⁰ m
✏️ Zamień 7,3 × 10⁵ z powrotem na zwykły zapis.
- Wykładnik jest dodatni i wynosi 5, więc mnożymy przez 10 pięć razy.7,3 × 10⁵ = 7,3 × 100 000
- Każde mnożenie przez 10 przesuwa przecinek o jedno miejsce w prawo. Brakujące miejsca uzupełniamy zerami.7,3 → 73 → 730 → 7 300 → 73 000 → 730 000
- Sprawdzamy: cofamy przecinek pięć razy w lewo i wracamy do 7,3. Zgadza się.7,3 × 10⁵ = 730 000
Najczęstsze pułapki
- c = 10 to już za dużo. Wtedy przesuwasz przecinek jeszcze raz: 10 × 10³ zapisujemy jako 1 × 10⁴
- Końcowych zer nie wciągamy do c. Zamiast 4,50 × 10³ piszemy po prostu 4,5 × 10³
- W liczbach mniejszych od 1 nie liczymy wszystkich zer, tylko skoki przecinka do pierwszej cyfry różnej od zera
- Wykładnik należy do dziesiątki, a nie do całego iloczynu. W 4,5 × 10⁴ do potęgi podnosimy tylko 10
- Kierunek skoku decyduje o znaku. Liczba równa 10 albo większa da wykładnik dodatni, liczba mniejsza od 1 ujemny, a liczba od 1 do 10 dostaje wykładnik 0, tak jak 4 = 4 × 10⁰
🔑 Zapamiętaj: Trzy kroki i gotowe: postaw przecinek za pierwszą cyfrą różną od zera, policz skoki przecinka, wpisz je jako wykładnik. Kierunek skoku mówi ci, czy wykładnik ma być dodatni, czy ujemny.
Pojęcia
- Notacja wykładnicza
- Zapis a · 10ⁿ, gdzie a jest z przedziału od 1 do 10.
- Po co notacja
- Wygodnie zapisuje bardzo duże i bardzo małe liczby, np. masę Ziemi czy średnicę atomu.
- Duża liczba
- 5 300 000 = 5,3 · 10⁶. Przecinek przesuwasz w lewo, wykładnik dodatni.
- Mała liczba
- 0,00042 = 4,2 · 10⁻⁴. Przecinek przesuwasz w prawo, wykładnik ujemny.
- Wykładnik a liczba miejsc
- Wykładnik mówi, o ile miejsc przesunięto przecinek.
- Mnożenie w notacji
- Mnożysz liczby i dodajesz wykładniki: (2·10³)·(3·10⁴) = 6·10⁷.
- Dzielenie w notacji
- Dzielisz liczby i odejmujesz wykładniki.
- Porównywanie
- Najpierw patrzysz na wykładnik. Większy wykładnik oznacza większą liczbę.
- Poprawna postać
- 43 · 10⁵ to nie notacja wykładnicza, bo 43 jest większe od 10. Poprawnie: 4,3 · 10⁶.
- Przedrostki jednostek
- kilo to 10³, mega 10⁶, mili 10⁻³, mikro 10⁻⁶.
- Dodawanie w notacji
- Dodajemy tylko liczby o tym samym wykładniku: 2·10⁴ + 3·10⁴ = 5·10⁴. Wykładnik zostaje bez zmian.
- Potęgowanie liczby w notacji
- Podnosimy osobno liczbę i osobno potęgę dziesiątki: (3·10⁵)² = 9·10¹⁰.
Sprawdź się
1. Jak zapisać 5 300 000 w notacji wykładniczej?
- 53 · 10⁵
- 5,3 · 10⁶
- 0,53 · 10⁷
- 5,3 · 10⁵
Pokaż odpowiedź
B. 5,3 · 10⁶ — Przecinek przesuwasz o 6 miejsc w lewo.
2. Który zapis nie jest poprawną notacją wykładniczą?
- 1 · 10⁰
- 9,99 · 10⁸
- 43 · 10⁵
- 2,5 · 10⁻³
Pokaż odpowiedź
C. 43 · 10⁵ — Pierwsza liczba musi być mniejsza od 10.
3. Jak zapisać 0,00000091 w notacji wykładniczej?
- 91·10⁻⁸
- 9,1·10⁻⁷
- 9,1·10⁷
- 0,91·10⁻⁶
Pokaż odpowiedź
B. 9,1·10⁻⁷ — Pierwsza liczba musi być od 1 do 10.
4. Ile wynosi 2·10⁴ + 3·10⁴?
- 5·10⁸
- 6·10⁴
- 5·10⁴
- 2,3·10⁴
Pokaż odpowiedź
C. 5·10⁴ — Wykładnik zostaje ten sam.
5. Która liczba jest mniejsza: 3·10⁻⁴ czy 8·10⁻⁵?
- 3·10⁻⁴
- są równe
- 8·10⁻⁵
- nie da się porównać
Pokaż odpowiedź
C. 8·10⁻⁵ — 0,00008 kontra 0,0003.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami