Notacja wykładnicza

Matematyka, klasa 8 · Zapis bardzo dużych i bardzo małych liczb

Lekcja

Wyobraź sobie, że chcesz zapisać, ile ziarenek piasku zmieściłoby się w piaskownicy albo jak cienki jest jeden włos. Za pierwszym razem trzeba by napisać długi ciąg zer, za drugim mnóstwo zer po przecinku. Taki zapis jest niewygodny i bardzo łatwo w nim zgubić albo dopisać jedno zero za dużo. Notacja wykładnicza to sposób, który skraca takie liczby do kilku znaków. Zamiast ciągu zer piszemy krótką liczbę i potęgę dziesiątki, która mówi, jak bardzo tę liczbę powiększamy albo pomniejszamy.

Skąd się biorą potęgi dziesiątki

Zacznij od czegoś, co już dobrze znasz. Kiedy mnożysz liczbę przez 10, przecinek przesuwa się o jedno miejsce w prawo, a na końcu robi się wolne miejsce na zero. Siedem razy dziesięć to siedemdziesiąt, a siedemdziesiąt razy dziesięć to siedemset. Za każdym razem dokładasz jedno zero. Właśnie dlatego potęga dziesiątki jest tak wygodna: dziesiątka podniesiona do potęgi n to jedynka i n zer. Wykładnik nie jest tajemniczym znaczkiem. Mówi po prostu, ile razy pomnożyliśmy przez dziesięć.

Każde × 10 przesuwa przecinek o jedno miejsce4,5liczba wyjściowa× 1045= 4,5 × 10× 10450= 4,5 × 102Wykładnik liczy, ile razy pomnożyliśmy przez 10.
Każde mnożenie przez 10 przesuwa przecinek o jedno miejsce w prawo.

Gdy liczba ma przecinek, dzieje się dokładnie to samo, tylko widać to jeszcze wyraźniej. Cyfry zostają na swoich miejscach, a wędruje przecinek. Mnożenie przez 10 przesuwa go o jedno miejsce w prawo, a dzielenie przez 10 o jedno miejsce w lewo. W tym jednym zdaniu mieści się cały sekret notacji wykładniczej.

LICZBA DUZA3 000 000= 3 · 10⁶LICZBA MALA0,0004= 4 · 10⁻⁴WYKLADNIK = ILE MIEJSC PRZESUWAMY PRZECINEKw prawo — wykladnik dodatniw lewo — wykladnik ujemnyW notacji wykladniczej pierwszy czynnik jest zawsze od 1 do 10:30 · 10⁵ to jeszcze nie notacja — poprawnie 3 · 10⁶
Wykładnik mówi, ile miejsc przesuwamy przecinek.

🔑 Zapamiętaj: Przesunięcie przecinka w lewo to tak naprawdę dzielenie przez 10. Mnożenie przez potęgę dziesiątki oddaje liczbie to, co jej zabraliśmy, więc nic po drodze nie ginie.

Wzór, który wszystko porządkuje

c  ×  10n    gdzie   1 ≤ c < 10
c to liczba z jedną cyfrą przed przecinkiem, n to liczba skoków przecinka.

W tym wzorze c to liczba, od której zaczynamy. Ma mieć dokładnie jedną cyfrę przed przecinkiem, czyli być równa 1 albo większa, ale mniejsza od 10. Litera n mówi, o ile miejsc trzeba przesunąć przecinek w liczbie c, żeby wrócić do liczby wyjściowej. Gdy n jest dodatnie, przesuwamy w prawo, a gdy ujemne, w lewo. Pomyśl o tym tak: kiedy przesuwasz przecinek w lewo, dzielisz liczbę przez dziesięć. Coś jej zabrałeś, więc musisz to oddać, mnożąc przez odpowiednią potęgę. Dlatego duże liczby dostają wykładnik dodatni, a małe ujemny.

Ta sama liczba 45 000, trzy zapisy45 × 103c = 45, a to o wiele za dużoNIE0,45 × 105c = 0,45, a to mniej niż 1NIE4,5 × 104c = 4,5, czyli w sam razTAKtutaj musi trafić c0,4545110c może być równe 1, ale nigdy 10
Ta sama liczba, trzy zapisy. Tylko jeden jest notacją wykładniczą.

⚠️ Uwaga: Zapis 45 × 10³ jest równy 45 000, więc sama liczba się zgadza. To jednak jeszcze nie jest notacja wykładnicza. Przed przecinkiem musi stać dokładnie jedna cyfra, więc poprawnie zapiszemy 4,5 × 10⁴.

Jak zamienić liczbę krok po kroku

✏️ Zapisz 45 000 w notacji wykładniczej.

  1. W liczbie całkowitej przecinek stoi na samym końcu, chociaż go nie piszemy.
    45 000 = 45 000,0
  2. Przesuwamy przecinek w lewo tak długo, aż przed nim zostanie jedna cyfra.
    45 000,0 → 4,5
  3. Liczymy skoki przecinka. Były cztery. Przesuwając w lewo, podzieliliśmy liczbę przez 10 cztery razy, więc musimy to oddać.
    n = 4
  4. Zapisujemy wynik i sprawdzamy w pamięci: 4,5 razy 10 000 to znowu 45 000.
    45 000 = 4,5 × 10⁴

✏️ Promień Ziemi to około 6 400 000 metrów. Zapisz tę liczbę krócej.

  1. Ustawiamy się na przecinku, który stoi na końcu liczby.
    6 400 000,0
  2. Przesuwamy przecinek w lewo, aż przed nim zostanie jedna cyfra. Końcowe zera znikają, bo niczego już nie wnoszą.
    6 400 000,0 → 6,4
  3. Liczymy skoki przecinka. Było ich sześć.
    n = 6
  4. Zapisujemy odpowiedź razem z jednostką.
    6 400 000 m = 6,4 × 10⁶ m

💡 Wskazówka: Nie licz zer po kolei, bo bardzo łatwo się pomylić. Wodź palcem po cyfrach od starego miejsca przecinka do nowego i licz same skoki. Ile skoków, taki wykładnik.

Bardzo małe liczby i ujemny wykładnik

A co, jeśli liczba jest maleńka, jak grubość kartki albo ziarenko maku? Wtedy idziemy w drugą stronę drabiny i dzielimy przez dziesięć. Z 1 robi się 0,1, potem 0,01, potem 0,001. Zapisujemy to jako dziesiątkę z wykładnikiem minus jeden, minus dwa, minus trzy. Minus mówi tylko tyle, że przecinek poszedł w lewo, a liczba zrobiła się mniejsza od jedynki. Sama liczba nadal jest dodatnia, bo grubość kartki nie może być przecież ujemna.

Drabina potęg dziesiątki103100010210010110100110−10,110−20,0110−30,001w górę× 10przecinek w prawow dółdzielimyprzecinek w lewoUjemny wykładnik znaczy: liczba mała, ale wciąż dodatnia.
Drabina potęg dziesiątki. W górę mnożymy, w dół dzielimy, a 10⁰ = 1 stoi pośrodku.

✏️ Zapisz 0,00042 w notacji wykładniczej.

  1. Szukamy pierwszej cyfry różnej od zera. To czwórka.
    0,00042
  2. Przesuwamy przecinek w prawo, aż stanie tuż za tą czwórką. Zera z przodu przestają być potrzebne.
    0,00042 → 4,2
  3. Przesuwając cztery razy w prawo, pomnożyliśmy liczbę przez 10 cztery razy. Żeby to oddać, musimy przez tyle samo podzielić, a to zapisujemy ujemnym wykładnikiem.
    n = −4
  4. Zapisujemy wynik.
    0,00042 = 4,2 × 10⁻⁴

⚠️ Uwaga: Minus w wykładniku nie robi z liczby liczby ujemnej. Zapis 3 × 10⁻² to 0,03, czyli liczba dodatnia, tylko bardzo mała. Liczba ujemna ma minus z przodu, na przykład −3 × 10².

Gdzie to spotkasz

predkosc swiatla3 x 10 do 8 m/smasa Ziemi6 x 10 do 24 kggrubosc wlosa7 x 10 do -5 msrednica atomu1 x 10 do -10 mPierwsza liczba zawsze od 1 do 10 — nie 30 x 10 do 7, tylko 3 x 10 do 8Wykladnik dodatni to liczba wielka, ujemny to liczba bardzo mala
Notacja wykładnicza w prawdziwych wielkościach.

Naukowcy używają notacji wykładniczej codziennie, bo pozwala od razu ocenić, co jest większe. Nie trzeba liczyć zer, wystarczy spojrzeć na wykładnik: im jest większy, tym większa liczba. Ta sztuczka działa jednak tylko wtedy, gdy obie liczby są zapisane poprawnie, czyli mają c od 1 do 10. A gdy wykładniki są takie same, porównujemy same liczby c. Porównaj sam, jak zwyczajne rzeczy wyglądają w tym zapisie.

✏️ Zamień 7,3 × 10⁵ z powrotem na zwykły zapis.

  1. Wykładnik jest dodatni i wynosi 5, więc mnożymy przez 10 pięć razy.
    7,3 × 10⁵ = 7,3 × 100 000
  2. Każde mnożenie przez 10 przesuwa przecinek o jedno miejsce w prawo. Brakujące miejsca uzupełniamy zerami.
    7,3 → 73 → 730 → 7 300 → 73 000 → 730 000
  3. Sprawdzamy: cofamy przecinek pięć razy w lewo i wracamy do 7,3. Zgadza się.
    7,3 × 10⁵ = 730 000

Najczęstsze pułapki

🔑 Zapamiętaj: Trzy kroki i gotowe: postaw przecinek za pierwszą cyfrą różną od zera, policz skoki przecinka, wpisz je jako wykładnik. Kierunek skoku mówi ci, czy wykładnik ma być dodatni, czy ujemny.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Notacja wykładnicza
Zapis a · 10ⁿ, gdzie a jest z przedziału od 1 do 10.
Po co notacja
Wygodnie zapisuje bardzo duże i bardzo małe liczby, np. masę Ziemi czy średnicę atomu.
Duża liczba
5 300 000 = 5,3 · 10⁶. Przecinek przesuwasz w lewo, wykładnik dodatni.
Mała liczba
0,00042 = 4,2 · 10⁻⁴. Przecinek przesuwasz w prawo, wykładnik ujemny.
Wykładnik a liczba miejsc
Wykładnik mówi, o ile miejsc przesunięto przecinek.
Mnożenie w notacji
Mnożysz liczby i dodajesz wykładniki: (2·10³)·(3·10⁴) = 6·10⁷.
Dzielenie w notacji
Dzielisz liczby i odejmujesz wykładniki.
Porównywanie
Najpierw patrzysz na wykładnik. Większy wykładnik oznacza większą liczbę.
Poprawna postać
43 · 10⁵ to nie notacja wykładnicza, bo 43 jest większe od 10. Poprawnie: 4,3 · 10⁶.
Przedrostki jednostek
kilo to 10³, mega 10⁶, mili 10⁻³, mikro 10⁻⁶.
Dodawanie w notacji
Dodajemy tylko liczby o tym samym wykładniku: 2·10⁴ + 3·10⁴ = 5·10⁴. Wykładnik zostaje bez zmian.
Potęgowanie liczby w notacji
Podnosimy osobno liczbę i osobno potęgę dziesiątki: (3·10⁵)² = 9·10¹⁰.

Sprawdź się

1. Jak zapisać 5 300 000 w notacji wykładniczej?

  1. 53 · 10⁵
  2. 5,3 · 10⁶
  3. 0,53 · 10⁷
  4. 5,3 · 10⁵
Pokaż odpowiedź

B. 5,3 · 10⁶ — Przecinek przesuwasz o 6 miejsc w lewo.

2. Który zapis nie jest poprawną notacją wykładniczą?

  1. 1 · 10⁰
  2. 9,99 · 10⁸
  3. 43 · 10⁵
  4. 2,5 · 10⁻³
Pokaż odpowiedź

C. 43 · 10⁵ — Pierwsza liczba musi być mniejsza od 10.

3. Jak zapisać 0,00000091 w notacji wykładniczej?

  1. 91·10⁻⁸
  2. 9,1·10⁻⁷
  3. 9,1·10⁷
  4. 0,91·10⁻⁶
Pokaż odpowiedź

B. 9,1·10⁻⁷ — Pierwsza liczba musi być od 1 do 10.

4. Ile wynosi 2·10⁴ + 3·10⁴?

  1. 5·10⁸
  2. 6·10⁴
  3. 5·10⁴
  4. 2,3·10⁴
Pokaż odpowiedź

C. 5·10⁴ — Wykładnik zostaje ten sam.

5. Która liczba jest mniejsza: 3·10⁻⁴ czy 8·10⁻⁵?

  1. 3·10⁻⁴
  2. są równe
  3. 8·10⁻⁵
  4. nie da się porównać
Pokaż odpowiedź

C. 8·10⁻⁵ — 0,00008 kontra 0,0003.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami