Procenty w praktyce

Matematyka, klasa 8 · Obniżki, podwyżki, VAT i odsetki

Lekcja

Procenty spotykasz wszędzie, nawet jeśli tego nie zauważasz. Na wystawie sklepu wisi kartka z napisem: minus 30 procent. Na paragonie za bułki jest osobna linijka z VAT. W banku, w którym rodzice odkładają pieniądze, ktoś mówi o oprocentowaniu. Za każdym razem chodzi o to samo. Bierzemy jakąś kwotę i pytamy, o ile ona urosła albo o ile zmalała. Jeśli raz zrozumiesz ten mechanizm, nie będziesz uczyć się trzech osobnych regułek na obniżkę, podwyżkę i podatek. To jest jedna i ta sama historia, tylko opowiedziana innymi słowami.

Czym właściwie jest procent

Słowo procent znaczy dosłownie: na sto. Kiedy mówimy 1 procent, mówimy o jednej setnej całości. Wyobraź sobie dużą tabliczkę czekolady podzieloną na sto malutkich kostek. Jedna kostka to 1 procent tabliczki, a dwadzieścia kostek to 20 procent. Dlatego sam procent nie jest kwotą i nie da się go podać w złotówkach. Procent to przepis: podziel całość na sto równych części i weź tyle z nich, ile trzeba.

Całość podzielona na 100 równych części20 zamalowanych kratekze 100 kratek całościto jest 20 procent1 procent = jedna setna,czyli jedna kratka20 procent z 300 zł:1 procent to 300 : 100 = 3 zł20 procent to 3 × 20 = 60 zł
Procent to części ze stu. Zamalowane 20 kratek ze 100 to dokładnie 20 procent całości.

Stąd bierze się najprostszy sposób liczenia i nie potrzeba do niego żadnej magii. Najpierw znajdź jeden procent, czyli podziel liczbę przez sto. Potem pomnóż wynik przez tyle, ile procent potrzebujesz. Jeśli hulajnoga kosztuje 240 zł, to 1 procent ceny wynosi 2,40 zł, a 15 procent to 2,40 zł razy 15, czyli 36 zł. Widzisz, że nie uczysz się tu żadnego wzoru na pamięć. Robisz dwa kroki, które za każdym razem znaczą to samo.

p% z liczby a  =  (a : 100) × p  =  a · p⁄100
Najpierw jedna setna, potem tyle setnych, ile trzeba.

💡 Wskazówka: 10% to podziel przez 10, a 1% to podziel przez 100. Z tych dwóch klocków ułożysz w pamięci prawie każdy procent: 30% to trzy razy 10%, a 15% to 10% plus połowa z 10%.

Obniżka, czyli ile ceny zostaje

Przy obniżce większość uczniów liczy dwa działania. Najpierw sprawdza, o ile złotych spada cena, a potem odejmuje tę kwotę od ceny wyjściowej. To jest poprawne i zawsze zadziała. Warto jednak zobaczyć, co dzieje się z całością. Cena przed obniżką to zawsze 100 procent, bo to właśnie od niej wszystko liczymy. Jeśli sklep zabiera 20 procent, to na metce zostaje 100 procent minus 20 procent, czyli 80 procent dawnej ceny. A 80 procent zapisane liczbą to po prostu 0,8. Dlatego nową cenę można policzyć jednym mnożeniem. To nie jest sztuczka, tylko skrót tego samego rozumowania.

Obniżka: ile ceny zostaje?cena wyjściowa 200 zł, czyli 100 procentodcinamy 20 procentzostaje 80 procent = 160 zł20 proc.40 zł100 proc. − 20 proc. = 80 proc.0,8 × 200 zł = 160 złJedno mnożenie zamiast dwóch działań.
Obniżka o 20 procent zostawia 80 procent ceny, czyli mnożnik 0,8.
obniżka o p%:   nowa cena = (100 − p)⁄100 × stara cena
podwyżka o p%:   nowa cena = (100 + p)⁄100 × stara cena
Mnożnik mówi, ile procent ceny zostaje po zmianie.

✏️ Kurtka kosztuje 200 zł. Sklep daje obniżkę 20 procent. Ile zapłacisz?

  1. Szukamy 1 procent ceny.
    200 zł : 100 = 2 zł
  2. Liczymy 20 procent, czyli o ile złotych spada cena.
    2 zł × 20 = 40 zł
  3. Odejmujemy tę kwotę od ceny wyjściowej.
    200 zł − 40 zł = 160 zł
  4. Ten sam wynik jednym mnożeniem, bo zostaje 80 procent.
    0,8 × 200 zł = 160 zł

⚠️ Uwaga: Obniżka o 20 zł i obniżka o 20% to dwie zupełnie różne rzeczy. Złotówki odejmujesz od razu, a procenty trzeba najpierw zamienić na złotówki. Przy drogim towarze te 20% to duża kwota, a przy tanim malutka.

Podwyżka i podatek VAT

Podwyżka działa tak samo, tylko w drugą stronę. Startujemy od 100 procent i coś dokładamy, więc po podwyżce o 23 procent mamy 123 procent ceny wyjściowej, czyli mnożnik 1,23. Z podatkiem VAT jest dokładnie ta sama historia, tylko nazwana bardziej urzędowo. Cena netto to kwota bez podatku i to ona jest naszą podstawą, czyli naszymi 100 procent. Sprzedawca dolicza do niej VAT i tak powstaje cena brutto, czyli ta, którą naprawdę płacisz przy kasie. Kiedy kupujesz klocki za 123 zł, sto złotych zostaje w sklepie, a dwadzieścia trzy złote trafiają do budżetu państwa.

Netto, VAT i brutto na jednym paskunetto 100 zł = 100 procentVAT 23%23 złrazem brutto = 123 zł = 123 procentnetto → bruttomnożymy przez 1,23100 × 1,23 = 123 złbrutto → nettodzielimy przez 1,23123 : 1,23 = 100 złVAT liczymy zawsze od netto, nigdy od brutto.
VAT dokłada się do ceny netto. Do netto wracamy dzieleniem, nie odejmowaniem.

✏️ Cena netto zabawki to 100 zł, a VAT wynosi 23 procent. Ile kosztuje ona w sklepie, czyli brutto?

  1. Netto jest naszą podstawą, więc to nasze 100 procent.
    100 zł = 100%
  2. Liczymy sam podatek, czyli 23 procent ze 100 zł.
    100 zł : 100 × 23 = 23 zł
  3. Dokładamy podatek do ceny netto.
    100 zł + 23 zł = 123 zł
  4. Krócej, bo podwyżka o 23 procent to mnożnik 1,23.
    1,23 × 100 zł = 123 zł

⚠️ Uwaga: Mając cenę brutto 123 zł, nie odejmuj od niej 23%, żeby wrócić do netto. Wyjdzie 94,71 zł i to jest zła odpowiedź. Podatek był liczony od netto, więc do netto wracamy dzieleniem przez 1,23.

Dlaczego podwyżka i obniżka się nie znoszą

Tu kryje się najciekawsza pułapka całego działu. Gra planszowa kosztuje 100 zł. Sklep podnosi cenę o 20 procent, więc mamy 120 zł. Miesiąc później robi obniżkę o 20 procent i wydaje się, że wrócimy do 100 zł. Nie wrócimy. Za pierwszym razem 20 procent liczyliśmy od 100 zł i wyszło 20 zł. Za drugim razem liczymy je od 120 zł, więc wychodzi już 24 zł. Zostaje 96 zł, czyli mniej niż na starcie. Procent zawsze odnosi się do jakiejś podstawy, a gdy podstawa się zmienia, ta sama liczba procent oznacza inną kwotę.

10012096+20%−20%20% raz liczymy od 100, a raz od 120zawsze pytaj: procent OD CZEGO?
Podwyżka i obniżka o 20% nie wracają do punktu wyjścia.

Zapamiętaj sam obrazek, a nie wynik. Najpierw pasek rośnie o kawałek liczony od mniejszej podstawy. Potem kurczy się o kawałek liczony od większej podstawy, więc ten drugi kawałek jest po prostu grubszy. Z dokładnie tego samego powodu obniżka o 50 procent i późniejsza podwyżka o 50 procent też nie oddadzą ci dawnej ceny.

🔑 Zapamiętaj: Zanim policzysz procent, powiedz na głos, od czego go liczysz. To jest podstawa, czyli twoje 100%. Prawie każdy błąd w tym dziale bierze się z liczenia od złej podstawy.

Zadanie odwrotne: ile było przed zmianą

Czasem znasz cenę po zmianie i szukasz tej sprzed. Nie odejmuj wtedy procentów od nowej ceny, bo policzyłbyś je od złej podstawy. Zrób inaczej. Nazwij szukaną dawną cenę stoma procentami, a potem zastanów się, ile procent dawnej ceny widzisz na metce. Po obniżce o 20 procent widzisz 80 procent dawnej ceny, a po podwyżce o 20 procent widzisz 120 procent. Dalej idziesz znanym torem: najpierw liczysz jeden procent, a potem mnożysz go przez sto.

Po podwyzce o 20% bilet kosztuje 60 zl. Ile kosztowal przedtem?stara cena = 100%20%120% = 60 zlZLE60 - 20% z 60 = 48 zlDOBRZE60 : 1,2 = 50 zlProcent liczymy zawsze od calosci — a tu caloscia jest cena STARA
Zadanie odwrotne — cena przed podwyżką.

✏️ Po obniżce o 20 procent plecak kosztuje 96 zł. Ile kosztował przed obniżką?

  1. 96 zł to nie cała cena. To 100 procent minus 20 procent dawnej ceny.
    96 zł = 80% dawnej ceny
  2. Liczymy 1 procent dawnej ceny.
    96 zł : 80 = 1,20 zł
  3. Cała dawna cena to sto takich procentów.
    1,20 zł × 100 = 120 zł
  4. Sprawdzamy, czy z 120 zł faktycznie wychodzi 96 zł.
    0,8 × 120 zł = 96 zł

💡 Wskazówka: Zawsze rób sprawdzenie w drugą stronę, tak jak w ostatnim kroku. Zajmuje pół minuty, a wyłapuje najczęstszy błąd, czyli odjęcie procentów od złej ceny.

Lokata w banku, czyli podwyżka na twoją korzyść

W banku wszystko wygląda tak samo, tylko zamiast ceny mamy odłożone pieniądze. Oprocentowanie 5 procent w skali roku znaczy, że po roku bank dokłada 5 procent tego, co wpłaciliśmy. Od 1000 zł jest to 50 zł, więc na koncie robi się 1050 zł, czyli 105 procent wpłaty. To ta sama podwyżka co w sklepie, tylko tym razem działa na twoją korzyść. Zwrot w skali roku jest ważny, bo gdyby pieniądze leżały w banku tylko pół roku, odsetek byłoby odpowiednio mniej.

✏️ Babcia wpłaciła na lokatę 1500 zł, a oprocentowanie wynosi 4 procent w skali roku. Ile będzie miała po roku?

  1. Liczymy 1 procent wpłaty.
    1500 zł : 100 = 15 zł
  2. Odsetki za rok to 4 procent, więc cztery takie kawałki.
    15 zł × 4 = 60 zł
  3. Dodajemy odsetki do wpłaty.
    1500 zł + 60 zł = 1560 zł
  4. Krócej, mnożnikiem podwyżki o 4 procent.
    1,04 × 1500 zł = 1560 zł

🔑 Zapamiętaj: Trzy sytuacje, jeden mechanizm. Obniżka zostawia (100 − p) procent podstawy, podwyżka i VAT dają (100 + p) procent, a odsetki to po prostu podwyżka twojej wpłaty.

💡 Wskazówka: Oszacuj wynik, zanim policzysz. Po obniżce cena musi być niższa niż wyjściowa, a po podwyżce wyższa. Jeśli twój wynik łamie tę zasadę, gdzieś uciekł znak i nie trzeba nawet sprawdzać rachunków.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Cena po obniżce
Cena × (100 − p)/100. Obniżka o 20% to mnożenie przez 0,8.
Cena po podwyżce
Cena × (100 + p)/100. Podwyżka o 8% to mnożenie przez 1,08.
Cena przed obniżką
Dzielisz cenę końcową przez wskaźnik: 120 zł po obniżce o 20% to 120 ÷ 0,8 = 150 zł.
VAT
Cena brutto = netto × (1 + stawka). Przy 23% mnożysz przez 1,23.
Cena netto z brutto
Dzielisz cenę brutto przez 1,23, a nie odejmujesz 23%.
Odsetki od lokaty
Kapitał × oprocentowanie × czas. 1000 zł na 5% rocznie daje 50 zł po roku.
Podatek od odsetek
Od zysku z lokaty potrąca się podatek, więc na konto trafia mniej niż policzone odsetki.
Rabat łączony
Dwie obniżki po 10% to nie 20%, tylko 0,9 · 0,9 = 0,81, czyli 19%.
Zmiana procentowa
(nowa − stara) ÷ stara × 100%. Wynik dodatni to wzrost, ujemny spadek.
Stężenie procentowe
Ile substancji jest w całym roztworze. 5% z 200 g to 10 g soli.
Mnożnik zmiany
Zamiast liczyć procent i dodawać, mnożymy od razu: podwyżka o 15% to razy 1,15, obniżka o 20% to razy 0,8.
Dwie podwyżki z rzędu
Mnożniki mnożymy: 1,1 · 1,1 = 1,21, czyli dwie podwyżki po 10% dają razem 21%, a nie 20%.

Sprawdź się

1. Buty kosztowały 250 zł i potaniały o 20%. Ile kosztują?

  1. 200 zł
  2. 230 zł
  3. 50 zł
  4. 210 zł
Pokaż odpowiedź

A. 200 zł — 250 · 0,8 = 200 zł.

2. Cena spadła z 80 zł na 60 zł. O ile procent?

  1. 25%
  2. 20%
  3. 33%
  4. 30%
Pokaż odpowiedź

A. 25% — 20 ÷ 80 = 0,25, czyli 25%.

3. Kurtka kosztowała 400 zł i podrożała o 15%. Ile kosztuje teraz?

  1. 415 zł
  2. 460 zł
  3. 440 zł
  4. 475 zł
Pokaż odpowiedź

B. 460 zł — 400 · 1,15.

4. Cena wzrosła o 20%, a potem spadła o 20%. Jak wygląda względem początkowej?

  1. spadła o 4%
  2. wróciła do początkowej
  3. wzrosła o 4%
  4. spadła o 40%
Pokaż odpowiedź

A. spadła o 4% — 1,2 · 0,8 = 0,96.

5. Towar kupiono za 80 zł, a sprzedano za 100 zł. Jaki to zysk w procentach?

  1. 20%
  2. 80%
  3. 125%
  4. 25%
Pokaż odpowiedź

D. 25% — 20 : 80.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami