Ułamki — powtórka
Matematyka, klasa 8 · Skracanie, rozszerzanie i porównywanie
Lekcja
Ten sam kawałek pizzy można nazwać na wiele sposobów. Połowa to jedna druga, ale też dwie czwarte i cztery ósme. Ułamek można zapisać na wiele sposobów, które oznaczają tę samą wartość — wystarczy licznik i mianownik pomnożyć albo podzielić przez tę samą liczbę.
Dlaczego to działa? Bo ułamek to zapis dzielenia. Jeśli i to, co dzielisz, i to, przez co dzielisz, powiększysz tyle samo razy, wynik się nie zmieni. Sześć ciastek dla trzech osób i dwanaście ciastek dla sześciu osób daje po dwa ciastka na osobę.
Skracanie ułamka
Żeby skrócić ułamek, dzielimy licznik i mianownik przez tę samą liczbę, czyli przez ich wspólny dzielnik. Powtarzamy to, aż nie da się już podzielić — wtedy ułamek jest nieskracalny. Najszybciej idzie, gdy od razu podzielimy przez największy wspólny dzielnik.
✏️ Skróć ułamek 8/12 do postaci nieskracalnej.
- Szukamy wspólnego dzielnika liczb 8 i 12 — to 4.
- Dzielimy licznik i mianownik przez 4.8 : 4 = 2, 12 : 4 = 3
- Odpowiedź: 8/12 = 2/3.
Rozszerzanie ułamka
Rozszerzanie to ruch w drugą stronę: mnożymy licznik i mianownik przez tę samą liczbę. Robimy to zawsze wtedy, gdy chcemy sprowadzić kilka ułamków do wspólnego mianownika, żeby dało się je porównać albo dodać.
✏️ Rozszerz ułamek 3/4 tak, aby miał mianownik 20.
- Pytamy: przez ile trzeba pomnożyć 4, żeby wyszło 20?20 : 4 = 5
- Mnożymy przez 5 licznik i mianownik.3 · 5 = 15, 4 · 5 = 20
- Odpowiedź: 3/4 = 15/20.
Porównywanie ułamków o różnych mianownikach
Ułamków o różnych mianownikach nie da się porównać wprost, bo części mają różną wielkość. Sprowadzamy je więc do wspólnego mianownika, a potem porównujemy same liczniki — wtedy porównujemy już równe kawałki.
✏️ Co jest większe: 2/3 czy 3/5?
- Wspólny mianownik to 15, bo 3 i 5 mieszczą się w piętnastce.
- Rozszerzamy oba ułamki.2/3 = 10/15, 3/5 = 9/15
- Porównujemy liczniki: 10 > 9, więc 2/3 > 3/5.
🔑 Zapamiętaj: Im większy mianownik przy tym samym liczniku, tym MNIEJSZY ułamek — bo całość dzielimy na więcej, a więc drobniejszych części.
Krótka powtórka działań na ułamkach
- Dodawanie i odejmowanie — najpierw wspólny mianownik, potem działanie na licznikach.
- Mnożenie — licznik razy licznik, mianownik razy mianownik, warto skracać przed mnożeniem.
- Dzielenie — mnożymy przez odwrotność drugiego ułamka.
- Wynik zawsze skracamy do postaci nieskracalnej.
- Ułamek niewłaściwy warto na koniec zamienić na liczbę mieszaną.
⚠️ Uwaga: Przy dodawaniu ułamków nie dodaje się mianowników. Zapis 1/2 + 1/3 = 2/5 jest błędny — sprawdź na kalkulatorze: 0,5 + 0,333 to 0,833, a nie 0,4. Poprawnie jest 3/6 + 2/6 = 5/6.
💡 Wskazówka: Ćwicz skracanie i rozszerzanie naprzemiennie — to dwie strony tego samego mechanizmu. Kto sprawnie skraca, ten szybciej porównuje i rzadziej gubi się w rachunkach.
Pojęcia
- Skracanie ułamka
- Dzielisz licznik i mianownik przez ten sam dzielnik. Wartość się nie zmienia.
- Rozszerzanie ułamka
- Mnożysz licznik i mianownik przez tę samą liczbę.
- Ułamek nieskracalny
- Licznik i mianownik nie mają wspólnego dzielnika poza jedynką.
- Porównywanie ułamków
- Sprowadzasz do wspólnego mianownika albo zamieniasz na liczby dziesiętne.
- Wspólny mianownik
- Najwygodniej wziąć NWW mianowników — liczby zostają wtedy najmniejsze.
- Ułamek niewłaściwy
- Licznik większy lub równy mianownikowi. Zamieniasz go na liczbę mieszaną.
- Liczba mieszana na ułamek
- Mnożysz całość przez mianownik i dodajesz licznik: 3 2/5 = 17/5.
- Ułamek na liczbę dziesiętną
- Dzielisz licznik przez mianownik: 5/8 = 0,625.
- Ułamek jako procent
- Zamieniasz na dziesiętny i mnożysz przez 100%: 3/5 = 0,6 = 60%.
- Kolejność działań na ułamkach
- Ta sama co na liczbach: nawiasy, potęgi, mnożenie i dzielenie, potem dodawanie.
- Dodawanie o różnych mianownikach
- Najpierw wspólny mianownik, potem dodajemy tylko liczniki: 3/4 − 1/6 = 9/12 − 2/12 = 7/12.
- Odejmowanie od liczby mieszanej
- Gdy odjemnik jest większy od części ułamkowej, pożyczamy jedność od całości: 2 1/4 − 3/4 = 1 5/4 − 3/4 = 1 1/2.
Sprawdź się
1. Skróć ułamek 24/36.
- 3/4
- 2/3
- 6/9
- 12/18
Pokaż odpowiedź
B. 2/3 — Dzielisz przez 12.
2. Jaki procent odpowiada ułamkowi 3/5?
- 35%
- 53%
- 60%
- 30%
Pokaż odpowiedź
C. 60% — 0,6 · 100% = 60%.
3. Ile wynosi 3/4 − 1/6?
- 2/2
- 7/12
- 1/2
- 5/12
Pokaż odpowiedź
B. 7/12 — Wspólny mianownik 12.
4. Ile wynosi (2/3)²?
- 2/9
- 4/6
- 4/9
- 4/3
Pokaż odpowiedź
C. 4/9 — Potęgujemy licznik i mianownik.
5. Jakie rozwinięcie dziesiętne ma ułamek 1/3?
- 0,3
- 0,33
- 0,(3)
- 3,0
Pokaż odpowiedź
C. 0,(3) — Okresowe.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami