Ułamki — powtórka

Matematyka, klasa 8 · Skracanie, rozszerzanie i porównywanie

Lekcja

Ten sam kawałek pizzy można nazwać na wiele sposobów. Połowa to jedna druga, ale też dwie czwarte i cztery ósme. Ułamek można zapisać na wiele sposobów, które oznaczają tę samą wartość — wystarczy licznik i mianownik pomnożyć albo podzielić przez tę samą liczbę.

23 = 46 = 812
To wciąż ta sama wartość ułamka

Dlaczego to działa? Bo ułamek to zapis dzielenia. Jeśli i to, co dzielisz, i to, przez co dzielisz, powiększysz tyle samo razy, wynik się nie zmieni. Sześć ciastek dla trzech osób i dwanaście ciastek dla sześciu osób daje po dwa ciastka na osobę.

011/21/33/4
Ułamki o różnych mianownikach na osi liczbowej — łatwiej porównać, gdy mają wspólny mianownik.

Skracanie ułamka

Żeby skrócić ułamek, dzielimy licznik i mianownik przez tę samą liczbę, czyli przez ich wspólny dzielnik. Powtarzamy to, aż nie da się już podzielić — wtedy ułamek jest nieskracalny. Najszybciej idzie, gdy od razu podzielimy przez największy wspólny dzielnik.

✏️ Skróć ułamek 8/12 do postaci nieskracalnej.

  1. Szukamy wspólnego dzielnika liczb 8 i 12 — to 4.
  2. Dzielimy licznik i mianownik przez 4.
    8 : 4 = 2, 12 : 4 = 3
  3. Odpowiedź: 8/12 = 2/3.
243612186923: 2: 2: 3albo od razu : 12 (największy wspólny dzielnik)nieskracalny
Skracanie 24/36: można krok po kroku (przez 2, potem 2, potem 3) albo od razu przez 12.

Rozszerzanie ułamka

Rozszerzanie to ruch w drugą stronę: mnożymy licznik i mianownik przez tę samą liczbę. Robimy to zawsze wtedy, gdy chcemy sprowadzić kilka ułamków do wspólnego mianownika, żeby dało się je porównać albo dodać.

✏️ Rozszerz ułamek 3/4 tak, aby miał mianownik 20.

  1. Pytamy: przez ile trzeba pomnożyć 4, żeby wyszło 20?
    20 : 4 = 5
  2. Mnożymy przez 5 licznik i mianownik.
    3 · 5 = 15, 4 · 5 = 20
  3. Odpowiedź: 3/4 = 15/20.

Porównywanie ułamków o różnych mianownikach

Ułamków o różnych mianownikach nie da się porównać wprost, bo części mają różną wielkość. Sprowadzamy je więc do wspólnego mianownika, a potem porównujemy same liczniki — wtedy porównujemy już równe kawałki.

✏️ Co jest większe: 2/3 czy 3/5?

  1. Wspólny mianownik to 15, bo 3 i 5 mieszczą się w piętnastce.
  2. Rozszerzamy oba ułamki.
    2/3 = 10/15, 3/5 = 9/15
  3. Porównujemy liczniki: 10 > 9, więc 2/3 > 3/5.
2/3 = 10/153/5 = 9/1510 części9 części
Po sprowadzeniu do wspólnego mianownika 15 widać od razu, że 10 kawałków to więcej niż 9.

🔑 Zapamiętaj: Im większy mianownik przy tym samym liczniku, tym MNIEJSZY ułamek — bo całość dzielimy na więcej, a więc drobniejszych części.

1/2 + 1/3 x 3/4 = ?1.nawiasy — tu ich nie ma2.potegi i pierwiastki3.mnozenie: 1/3 x 3/4 = 3/12 = 1/44.dodawanie: 1/2 + 1/4 = 2/4 + 1/4 = 3/4Liczac od lewej wyszloby 5/6 x 3/4 = 5/8 — inny, bledny wynikWspolny mianownik potrzebny tylko przy dodawaniu i odejmowaniu
Kolejność działań w wyrażeniu z ułamkami.

Krótka powtórka działań na ułamkach

⚠️ Uwaga: Przy dodawaniu ułamków nie dodaje się mianowników. Zapis 1/2 + 1/3 = 2/5 jest błędny — sprawdź na kalkulatorze: 0,5 + 0,333 to 0,833, a nie 0,4. Poprawnie jest 3/6 + 2/6 = 5/6.

💡 Wskazówka: Ćwicz skracanie i rozszerzanie naprzemiennie — to dwie strony tego samego mechanizmu. Kto sprawnie skraca, ten szybciej porównuje i rzadziej gubi się w rachunkach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Skracanie ułamka
Dzielisz licznik i mianownik przez ten sam dzielnik. Wartość się nie zmienia.
Rozszerzanie ułamka
Mnożysz licznik i mianownik przez tę samą liczbę.
Ułamek nieskracalny
Licznik i mianownik nie mają wspólnego dzielnika poza jedynką.
Porównywanie ułamków
Sprowadzasz do wspólnego mianownika albo zamieniasz na liczby dziesiętne.
Wspólny mianownik
Najwygodniej wziąć NWW mianowników — liczby zostają wtedy najmniejsze.
Ułamek niewłaściwy
Licznik większy lub równy mianownikowi. Zamieniasz go na liczbę mieszaną.
Liczba mieszana na ułamek
Mnożysz całość przez mianownik i dodajesz licznik: 3 2/5 = 17/5.
Ułamek na liczbę dziesiętną
Dzielisz licznik przez mianownik: 5/8 = 0,625.
Ułamek jako procent
Zamieniasz na dziesiętny i mnożysz przez 100%: 3/5 = 0,6 = 60%.
Kolejność działań na ułamkach
Ta sama co na liczbach: nawiasy, potęgi, mnożenie i dzielenie, potem dodawanie.
Dodawanie o różnych mianownikach
Najpierw wspólny mianownik, potem dodajemy tylko liczniki: 3/4 − 1/6 = 9/12 − 2/12 = 7/12.
Odejmowanie od liczby mieszanej
Gdy odjemnik jest większy od części ułamkowej, pożyczamy jedność od całości: 2 1/4 − 3/4 = 1 5/4 − 3/4 = 1 1/2.

Sprawdź się

1. Skróć ułamek 24/36.

  1. 3/4
  2. 2/3
  3. 6/9
  4. 12/18
Pokaż odpowiedź

B. 2/3 — Dzielisz przez 12.

2. Jaki procent odpowiada ułamkowi 3/5?

  1. 35%
  2. 53%
  3. 60%
  4. 30%
Pokaż odpowiedź

C. 60% — 0,6 · 100% = 60%.

3. Ile wynosi 3/4 − 1/6?

  1. 2/2
  2. 7/12
  3. 1/2
  4. 5/12
Pokaż odpowiedź

B. 7/12 — Wspólny mianownik 12.

4. Ile wynosi (2/3)²?

  1. 2/9
  2. 4/6
  3. 4/9
  4. 4/3
Pokaż odpowiedź

C. 4/9 — Potęgujemy licznik i mianownik.

5. Jakie rozwinięcie dziesiętne ma ułamek 1/3?

  1. 0,3
  2. 0,33
  3. 0,(3)
  4. 3,0
Pokaż odpowiedź

C. 0,(3) — Okresowe.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami