Wynalazki, które zmieniły świat

Technika, klasa 4 · Urządzenia techniczne

Najważniejsze w skrócie

Wynalazek to nowe urządzenie lub sposób działania, którego wcześniej nie było — człowiek go wymyślił i zbudował. Odkrycie to znalezienie czegoś, co już istniało w przyrodzie, np. nowego pierwiastka. Koło, wymyślone około 5500 lat temu w Mezopotamii, ułatwiło transport i pracę garncarzy.

Około 1450 roku Johannes Gutenberg w Moguncji zbudował prasę drukarską z ruchomymi czcionkami — książek nie trzeba było już przepisywać ręcznie, więc stały się tańsze. James Watt w drugiej połowie XVIII wieku ulepszył maszynę parową, która napędzała fabryki, statki i lokomotywy. Alexander Graham Bell w 1876 roku opatentował telefon, a Thomas Edison w 1879 roku pokazał trwałą żarówkę.

Polscy wynalazcy także zmienili świat. Ignacy Łukasiewicz w 1853 roku we Lwowie skonstruował lampę naftową, Jan Szczepanik — nazywany „polskim Edisonem” — udoskonalił kamizelkę kuloodporną z jedwabiu, a Stefan Kudelski zbudował przenośny magnetofon Nagra. Wynalazca może zgłosić pomysł do urzędu patentowego i dostać patent, czyli prawo wyłączności na korzystanie z wynalazku.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Ważne daty

Ważne postacie

Pojęcia

Czym różni się wynalazek od odkrycia?
Wynalazek tworzy człowiek (np. telefon), a odkrycie to znalezienie czegoś, co już istnieje w przyrodzie (np. pierwiastka rad).
Kto wynalazł druk ruchomą czcionką w Europie?
Johannes Gutenberg, około 1450 roku w Moguncji.
Jaka książka jest najsłynniejszym drukiem Gutenberga?
Biblia, nazywana Biblią Gutenberga (około 1455 roku).
Kto ulepszył maszynę parową?
James Watt — od jego nazwiska pochodzi jednostka mocy, wat.
Co napędzały maszyny parowe?
Maszyny w fabrykach, lokomotywy, statki parowe i pompy w kopalniach.
Kto pokazał trwałą żarówkę w 1879 roku?
Thomas Edison.
Kto opatentował telefon?
Alexander Graham Bell, w 1876 roku.
Co wynalazł Ignacy Łukasiewicz?
Lampę naftową (1853); opracował też sposób oczyszczania ropy naftowej na naftę.
Gdzie Łukasiewicz założył kopalnię ropy naftowej?
W Bóbrce koło Krosna, w 1854 roku.
Kogo nazywano „polskim Edisonem”?
Jana Szczepanika.
Co udoskonalił Jan Szczepanik?
Kamizelkę kuloodporną z jedwabiu; pracował też nad przesyłaniem obrazu na odległość i barwną fotografią.
Co skonstruował Stefan Kudelski?
Przenośny magnetofon Nagra, używany przez reporterów i filmowców.

Sprawdź się

1. Które z poniższych jest odkryciem, a nie wynalazkiem?

  1. telefon
  2. żarówka
  3. pierwiastek rad
  4. prasa drukarska
Pokaż odpowiedź

C. pierwiastek rad — Rad istniał w przyrodzie, zanim Maria Skłodowska-Curie go znalazła. Telefon, żarówkę i prasę zbudowali ludzie, więc to wynalazki.

2. Ignacy Łukasiewicz skonstruował:

  1. żarówkę elektryczną
  2. lampę naftową
  3. silnik spalinowy
  4. maszynę parową
Pokaż odpowiedź

B. lampę naftową — Łukasiewicz oczyścił ropę naftową i otrzymał naftę, a potem zbudował lampę, która ją spalała i dawała jasne światło.

3. Co to jest prototyp?

  1. gotowy produkt w sklepie
  2. rysunek w skali 1:1
  3. pierwszy próbny egzemplarz
  4. instrukcja obsługi urządzenia
Pokaż odpowiedź

C. pierwszy próbny egzemplarz — Na prototypie wynalazca sprawdza, czy pomysł działa, i poprawia błędy, zanim zacznie się produkcja wielu sztuk.

4. Lampa naftowa Łukasiewicza po raz pierwszy oświetliła:

  1. salę operacyjną we Lwowie
  2. ulicę w Paryżu
  3. wnętrze kopalni węgla
  4. kajutę na pokładzie statku parowego
Pokaż odpowiedź

A. salę operacyjną we Lwowie — W 1853 roku przy świetle lamp Łukasiewicza lekarze przeprowadzili nocną operację w szpitalu we Lwowie.

5. Kamizelkę kuloodporną z jedwabiu udoskonalił:

  1. Stefan Kudelski
  2. Jan Szczepanik
  3. James Watt
  4. Alexander Bell
Pokaż odpowiedź

B. Jan Szczepanik — Szczepanik opracował gęstą, wielowarstwową tkaninę z jedwabiu, która zatrzymywała pociski ówczesnych pistoletów.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami