Wynalazki, które zmieniły świat
Technika, klasa 4 · Urządzenia techniczne
Najważniejsze w skrócie
Wynalazek to nowe urządzenie lub sposób działania, którego wcześniej nie było — człowiek go wymyślił i zbudował. Odkrycie to znalezienie czegoś, co już istniało w przyrodzie, np. nowego pierwiastka. Koło, wymyślone około 5500 lat temu w Mezopotamii, ułatwiło transport i pracę garncarzy.
Około 1450 roku Johannes Gutenberg w Moguncji zbudował prasę drukarską z ruchomymi czcionkami — książek nie trzeba było już przepisywać ręcznie, więc stały się tańsze. James Watt w drugiej połowie XVIII wieku ulepszył maszynę parową, która napędzała fabryki, statki i lokomotywy. Alexander Graham Bell w 1876 roku opatentował telefon, a Thomas Edison w 1879 roku pokazał trwałą żarówkę.
Polscy wynalazcy także zmienili świat. Ignacy Łukasiewicz w 1853 roku we Lwowie skonstruował lampę naftową, Jan Szczepanik — nazywany „polskim Edisonem” — udoskonalił kamizelkę kuloodporną z jedwabiu, a Stefan Kudelski zbudował przenośny magnetofon Nagra. Wynalazca może zgłosić pomysł do urzędu patentowego i dostać patent, czyli prawo wyłączności na korzystanie z wynalazku.
Ważne daty
- ok. 3500 p.n.e. — koło w Mezopotamii
- ok. 1450 — prasa drukarska Gutenberga z ruchomą czcionką
- 1769 — patent Jamesa Watta na ulepszoną maszynę parową
- 1853 — lampa naftowa Łukasiewicza oświetla salę operacyjną we Lwowie
- 1876 i 1879 — telefon Bella i trwała żarówka Edisona
Ważne postacie
- Johannes Gutenberg — wynalazca druku ruchomą czcionką w Europie
- James Watt — ulepszył maszynę parową; od jego nazwiska pochodzi jednostka mocy — wat
- Ignacy Łukasiewicz — skonstruował lampę naftową i założył kopalnię ropy w Bóbrce
- Jan Szczepanik — „polski Edison”, udoskonalił kamizelkę kuloodporną z jedwabiu
Pojęcia
- Czym różni się wynalazek od odkrycia?
- Wynalazek tworzy człowiek (np. telefon), a odkrycie to znalezienie czegoś, co już istnieje w przyrodzie (np. pierwiastka rad).
- Kto wynalazł druk ruchomą czcionką w Europie?
- Johannes Gutenberg, około 1450 roku w Moguncji.
- Jaka książka jest najsłynniejszym drukiem Gutenberga?
- Biblia, nazywana Biblią Gutenberga (około 1455 roku).
- Kto ulepszył maszynę parową?
- James Watt — od jego nazwiska pochodzi jednostka mocy, wat.
- Co napędzały maszyny parowe?
- Maszyny w fabrykach, lokomotywy, statki parowe i pompy w kopalniach.
- Kto pokazał trwałą żarówkę w 1879 roku?
- Thomas Edison.
- Kto opatentował telefon?
- Alexander Graham Bell, w 1876 roku.
- Co wynalazł Ignacy Łukasiewicz?
- Lampę naftową (1853); opracował też sposób oczyszczania ropy naftowej na naftę.
- Gdzie Łukasiewicz założył kopalnię ropy naftowej?
- W Bóbrce koło Krosna, w 1854 roku.
- Kogo nazywano „polskim Edisonem”?
- Jana Szczepanika.
- Co udoskonalił Jan Szczepanik?
- Kamizelkę kuloodporną z jedwabiu; pracował też nad przesyłaniem obrazu na odległość i barwną fotografią.
- Co skonstruował Stefan Kudelski?
- Przenośny magnetofon Nagra, używany przez reporterów i filmowców.
Sprawdź się
1. Które z poniższych jest odkryciem, a nie wynalazkiem?
- telefon
- żarówka
- pierwiastek rad
- prasa drukarska
Pokaż odpowiedź
C. pierwiastek rad — Rad istniał w przyrodzie, zanim Maria Skłodowska-Curie go znalazła. Telefon, żarówkę i prasę zbudowali ludzie, więc to wynalazki.
2. Ignacy Łukasiewicz skonstruował:
- żarówkę elektryczną
- lampę naftową
- silnik spalinowy
- maszynę parową
Pokaż odpowiedź
B. lampę naftową — Łukasiewicz oczyścił ropę naftową i otrzymał naftę, a potem zbudował lampę, która ją spalała i dawała jasne światło.
3. Co to jest prototyp?
- gotowy produkt w sklepie
- rysunek w skali 1:1
- pierwszy próbny egzemplarz
- instrukcja obsługi urządzenia
Pokaż odpowiedź
C. pierwszy próbny egzemplarz — Na prototypie wynalazca sprawdza, czy pomysł działa, i poprawia błędy, zanim zacznie się produkcja wielu sztuk.
4. Lampa naftowa Łukasiewicza po raz pierwszy oświetliła:
- salę operacyjną we Lwowie
- ulicę w Paryżu
- wnętrze kopalni węgla
- kajutę na pokładzie statku parowego
Pokaż odpowiedź
A. salę operacyjną we Lwowie — W 1853 roku przy świetle lamp Łukasiewicza lekarze przeprowadzili nocną operację w szpitalu we Lwowie.
5. Kamizelkę kuloodporną z jedwabiu udoskonalił:
- Stefan Kudelski
- Jan Szczepanik
- James Watt
- Alexander Bell
Pokaż odpowiedź
B. Jan Szczepanik — Szczepanik opracował gęstą, wielowarstwową tkaninę z jedwabiu, która zatrzymywała pociski ówczesnych pistoletów.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami