Dziedziczenie płci i cechy sprzężone z płcią

U człowieka jedna z 23 par chromosomów to chromosomy płci. Kobieta ma układ XX, mężczyzna XY. Komórka jajowa zawsze niesie chromosom X, natomiast plemnik może nieść X albo Y — dlatego to plemnik decyduje o płci dziecka, a prawdopodobieństwo urodzenia dziewczynki i chłopca jest w przybliżeniu równe.

Chromosom X jest znacznie większy od Y i zawiera geny niezwiązane z płcią. Cechy warunkowane recesywnymi allelami leżącymi na chromosomie X nazywamy sprzężonymi z płcią. Mężczyzna, mając tylko jeden chromosom X, ujawnia taki allel od razu; kobieta z jednym takim allelem jest zdrową nosicielką. Dlatego daltonizm (zaburzenie rozróżniania barw) i hemofilia (zaburzenie krzepnięcia krwi) występują częściej u mężczyzn.

Chromosomy płci u kobiety

XX.

Chromosomy płci u mężczyzny

XY.

Kto decyduje o płci dziecka?

Plemnik — niesie chromosom X albo Y.

Autosomy

Wszystkie chromosomy poza chromosomami płci; u człowieka 22 pary.

Cecha sprzężona z płcią

Warunkowana genem leżącym na chromosomie X.

Daltonizm

Zaburzenie rozróżniania barw; cecha recesywna sprzężona z X.

Hemofilia

Zaburzenie krzepnięcia krwi; cecha recesywna sprzężona z X.

Nosicielka

Kobieta z jednym allelem chorobowym na X; zdrowa, ale przekazuje go potomstwu.

Dlaczego mężczyźni chorują częściej?

Bo mają jeden chromosom X — allel recesywny ujawnia się od razu.

Chromosom Y

Mały, zawiera gen determinujący rozwój cech męskich.

Prawdopodobieństwo płci

Około 50% na dziewczynkę i 50% na chłopca.

Badanie kariotypu

Pozwala określić liczbę i budowę chromosomów, także płciowych.

1. Jaki układ chromosomów płci ma kobieta?

1. XX
2. XY
3. YY
4. X0

2. Ile par autosomów ma człowiek?

1. 22
2. 23
3. 46
4. 21

3. Na czym polega hemofilia?

1. Na zaburzeniu krzepnięcia krwi
2. Na braku krwinek czerwonych
3. Na złej grupie krwi
4. Na nadmiarze płytek

4. Czy ojciec może przekazać synowi allel sprzężony z X?

1. Nie, synowi przekazuje chromosom Y
2. Tak, zawsze
3. Tak, w połowie przypadków
4. Tak, jeśli jest nosicielem

5. Płeć dziecka zależy od:

1. komórki jajowej
2. plemnika
3. diety matki
4. wieku rodziców