Cukry — glukoza, sacharoza, skrobia, celuloza
Chemia, klasa 8 · Chemia organiczna
Najważniejsze w skrócie
Cukry (sacharydy, węglowodany) zbudowane są z trzech pierwiastków: węgla, wodoru i tlenu. Dzielimy je na cukry proste, takie jak glukoza i fruktoza (oba mają wzór C₆H₁₂O₆), oraz cukry złożone: dwucukier sacharozę C₁₂H₂₂O₁₁ i wielocukry — skrobię i celulozę o wzorze (C₆H₁₀O₅)ₙ. Cukry złożone w reakcji z wodą (hydrolizie) rozpadają się na cukry proste.
Glukoza powstaje w liściach podczas fotosyntezy: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (energia światła, chlorofil). Jest białą, krystaliczną, słodką substancją, dobrze rozpuszczalną w wodzie — szybkim źródłem energii dla komórek. Sacharoza, czyli cukier z buraków i trzciny cukrowej, w reakcji z wodą daje glukozę i fruktozę.
Rośliny zamieniają glukozę na skrobię (materiał zapasowy w bulwach i ziarnach) i celulozę (budulec ścian komórkowych). Skrobia nie rozpuszcza się w zimnej wodzie, a w gorącej tworzy kleik; wykrywamy ją jodyną lub płynem Lugola — pojawia się granatowe zabarwienie. Celuloza jest włóknista i nierozpuszczalna, człowiek jej nie trawi; robi się z niej papier, a bawełna to prawie czysta celuloza.
Pojęcia
- Pierwiastki budujące cukry
- węgiel, wodór i tlen (C, H, O)
- Wzór sumaryczny glukozy i fruktozy
- C₆H₁₂O₆ — ten sam wzór, ale inna budowa cząsteczki
- Wzór sumaryczny sacharozy
- C₁₂H₂₂O₁₁ — dwucukier, cukier stołowy
- Wzór skrobi i celulozy
- (C₆H₁₀O₅)ₙ — wielocukry zbudowane z wielu reszt glukozy
- Równanie fotosyntezy
- 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (światło, chlorofil)
- Hydroliza sacharozy
- C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O → C₆H₁₂O₆ (glukoza) + C₆H₁₂O₆ (fruktoza)
- Próba jodowa
- jodyna lub płyn Lugola barwi skrobię na granatowo
- Właściwości fizyczne glukozy
- biała, krystaliczna, słodka, dobrze rozpuszczalna w wodzie
- Skrobia w gorącej wodzie
- pęcznieje i tworzy kleik — roztwór koloidalny
- Gdzie rośliny gromadzą skrobię?
- w bulwach, nasionach i ziarnach, np. w ziemniakach, ryżu, pszenicy
- Rola celulozy w roślinie
- budulec ścian komórkowych
- Zastosowanie celulozy
- produkcja papieru, tektury, waty i tkanin (bawełna, len)
Sprawdź się
1. Z jakich pierwiastków zbudowane są cząsteczki cukrów?
- z węgla, wodoru i azotu
- z węgla, tlenu i siarki
- z węgla, wodoru i tlenu
- z wodoru, tlenu i azotu
Pokaż odpowiedź
C. z węgla, wodoru i tlenu — Cukry to węglowodany — zawierają tylko C, H i O; azot pojawia się dopiero w białkach.
2. Jaki gaz roślina oddaje do powietrza podczas fotosyntezy?
- dwutlenek węgla
- tlen
- wodór
- azot
Pokaż odpowiedź
B. tlen — Roślina pobiera CO₂ i wodę, a jako produkt uboczny powstawania glukozy oddaje tlen O₂.
3. Ile cząsteczek wody reaguje z jedną cząsteczką sacharozy podczas hydrolizy?
- dwie
- sześć
- jedenaście
- jedna
Pokaż odpowiedź
D. jedna — C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O to razem C₁₂H₂₄O₁₂, czyli dokładnie dwie cząsteczki C₆H₁₂O₆ — wystarczy jedna cząsteczka wody.
4. Ile wynosi masa cząsteczkowa glukozy C₆H₁₂O₆ (C – 12 u, H – 1 u, O – 16 u)?
- 180 u
- 168 u
- 342 u
- 96 u
Pokaż odpowiedź
A. 180 u — Liczymy: 6·12 u + 12·1 u + 6·16 u = 72 u + 12 u + 96 u = 180 u.
5. Co obserwujemy po wsypaniu skrobi do gorącej wody i zamieszaniu?
- skrobia rozpuszcza się w klarowny roztwór
- wydziela się gaz o zapachu octu
- powstaje gęsty, mętny kleik
- skrobia pływa po powierzchni jak olej
Pokaż odpowiedź
C. powstaje gęsty, mętny kleik — W gorącej wodzie ziarna skrobi pęcznieją i tworzą koloid — kleik; tak gotuje się kisiel.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami