Cukry — glukoza, sacharoza, skrobia, celuloza

Chemia, klasa 8 · Chemia organiczna

Najważniejsze w skrócie

Cukry (sacharydy, węglowodany) zbudowane są z trzech pierwiastków: węgla, wodoru i tlenu. Dzielimy je na cukry proste, takie jak glukoza i fruktoza (oba mają wzór C₆H₁₂O₆), oraz cukry złożone: dwucukier sacharozę C₁₂H₂₂O₁₁ i wielocukry — skrobię i celulozę o wzorze (C₆H₁₀O₅)ₙ. Cukry złożone w reakcji z wodą (hydrolizie) rozpadają się na cukry proste.

Glukoza powstaje w liściach podczas fotosyntezy: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (energia światła, chlorofil). Jest białą, krystaliczną, słodką substancją, dobrze rozpuszczalną w wodzie — szybkim źródłem energii dla komórek. Sacharoza, czyli cukier z buraków i trzciny cukrowej, w reakcji z wodą daje glukozę i fruktozę.

Rośliny zamieniają glukozę na skrobię (materiał zapasowy w bulwach i ziarnach) i celulozę (budulec ścian komórkowych). Skrobia nie rozpuszcza się w zimnej wodzie, a w gorącej tworzy kleik; wykrywamy ją jodyną lub płynem Lugola — pojawia się granatowe zabarwienie. Celuloza jest włóknista i nierozpuszczalna, człowiek jej nie trawi; robi się z niej papier, a bawełna to prawie czysta celuloza.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Pierwiastki budujące cukry
węgiel, wodór i tlen (C, H, O)
Wzór sumaryczny glukozy i fruktozy
C₆H₁₂O₆ — ten sam wzór, ale inna budowa cząsteczki
Wzór sumaryczny sacharozy
C₁₂H₂₂O₁₁ — dwucukier, cukier stołowy
Wzór skrobi i celulozy
(C₆H₁₀O₅)ₙ — wielocukry zbudowane z wielu reszt glukozy
Równanie fotosyntezy
6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (światło, chlorofil)
Hydroliza sacharozy
C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O → C₆H₁₂O₆ (glukoza) + C₆H₁₂O₆ (fruktoza)
Próba jodowa
jodyna lub płyn Lugola barwi skrobię na granatowo
Właściwości fizyczne glukozy
biała, krystaliczna, słodka, dobrze rozpuszczalna w wodzie
Skrobia w gorącej wodzie
pęcznieje i tworzy kleik — roztwór koloidalny
Gdzie rośliny gromadzą skrobię?
w bulwach, nasionach i ziarnach, np. w ziemniakach, ryżu, pszenicy
Rola celulozy w roślinie
budulec ścian komórkowych
Zastosowanie celulozy
produkcja papieru, tektury, waty i tkanin (bawełna, len)

Sprawdź się

1. Z jakich pierwiastków zbudowane są cząsteczki cukrów?

  1. z węgla, wodoru i azotu
  2. z węgla, tlenu i siarki
  3. z węgla, wodoru i tlenu
  4. z wodoru, tlenu i azotu
Pokaż odpowiedź

C. z węgla, wodoru i tlenu — Cukry to węglowodany — zawierają tylko C, H i O; azot pojawia się dopiero w białkach.

2. Jaki gaz roślina oddaje do powietrza podczas fotosyntezy?

  1. dwutlenek węgla
  2. tlen
  3. wodór
  4. azot
Pokaż odpowiedź

B. tlen — Roślina pobiera CO₂ i wodę, a jako produkt uboczny powstawania glukozy oddaje tlen O₂.

3. Ile cząsteczek wody reaguje z jedną cząsteczką sacharozy podczas hydrolizy?

  1. dwie
  2. sześć
  3. jedenaście
  4. jedna
Pokaż odpowiedź

D. jedna — C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O to razem C₁₂H₂₄O₁₂, czyli dokładnie dwie cząsteczki C₆H₁₂O₆ — wystarczy jedna cząsteczka wody.

4. Ile wynosi masa cząsteczkowa glukozy C₆H₁₂O₆ (C – 12 u, H – 1 u, O – 16 u)?

  1. 180 u
  2. 168 u
  3. 342 u
  4. 96 u
Pokaż odpowiedź

A. 180 u — Liczymy: 6·12 u + 12·1 u + 6·16 u = 72 u + 12 u + 96 u = 180 u.

5. Co obserwujemy po wsypaniu skrobi do gorącej wody i zamieszaniu?

  1. skrobia rozpuszcza się w klarowny roztwór
  2. wydziela się gaz o zapachu octu
  3. powstaje gęsty, mętny kleik
  4. skrobia pływa po powierzchni jak olej
Pokaż odpowiedź

C. powstaje gęsty, mętny kleik — W gorącej wodzie ziarna skrobi pęcznieją i tworzą koloid — kleik; tak gotuje się kisiel.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami