Kultura i nauka XVI–XVII wieku

XVI wiek był złotym wiekiem kultury polskiej. Mikołaj Kopernik (1473–1543) ogłosił teorię heliocentryczną – Słońce jest centrum układu słonecznego. Jan Kochanowski (1530–1584) był najwybitniejszym poetą – „Treny" po śmierci córki Urszulki, fraszki, pieśni i „Odprawa posłów greckich". Mikołaj Rej pisał po polsku: „Polacy nie gęsi, iż swój język mają". Akademia Krakowska kształciła uczonych z całej Europy.

Polska architektura renesansowa osiągnęła szczyt w XVI w. – Wawel przebudowany za Zygmuntów, kaplica Zygmuntowska w katedrze wawelskiej (wzór renesansu). Zamość – idealne miasto renesansowe Jana Zamoyskiego (wpisane na listę UNESCO). Sztuka portretowa rozkwitła – dworzanin idealny musiał znać łacinę, muzykę i posiadać ogładę.

Barok (XVII w.) to styl kontrastów – wielki przepych i głęboka religijność. W Polsce rozwinął się pod wpływem jezuitów (kościoły barokowe w Warszawie i Krakowie). Literatura: Wacław Potocki, Jan Chryzostom Pasek (pamiętniki sarmackie). Muzyka: Mikołaj Gomółka skomponował pierwszy polski kancjonał (śpiewnik). Sarmatyzm – ideologia szlachty podkreślająca polskie cnoty i tradycje.

• 1543 — Kopernik publikuje „De revolutionibus" – teoria heliocentryczna
• ok. 1560–80 — Złoty wiek poezji Kochanowskiego – fraszki, Treny
• 1580 — Jan Zamoyski zakłada Zamość – renesansowe miasto idealne
• 1595 — Mikołaj Gomółka – Melodie na Psałterz Polski
• 1621 — Bitwa pod Chocimiem – Polska zatrzymuje Turków
• XVII w. — Rozkwit baroku i sarmatyzmu w Polsce

• Mikołaj Kopernik — Astronom – teoria heliocentryczna (1543)
• Jan Kochanowski — Najwybitniejszy poeta polski – Treny, fraszki
• Mikołaj Rej — Pierwszy pisarz piszący po polsku
• Andrzej Frycz Modrzewski — Pisarz polityczny – „O naprawie Rzeczypospolitej"
• Szymon Szymonowic — Poeta – Sielanki, epoka baroku w Polsce

Co odkrył Mikołaj Kopernik w dziele z 1543 roku?

Teorię heliocentryczną – Słońce jest centrum układu słonecznego, a Ziemia obraca się wokół niego. Obalił dotychczasowy geocentryzm (Ziemia w centrum).

Kim był Jan Kochanowski?

Najwybitniejszy polski poeta renesansu (1530–1584). Autor „Trenów" (po śmierci córki Urszulki), fraszek, pieśni i dramatu „Odprawa posłów greckich".

Co jest sławnym cytatem Mikołaja Reja?

„Polacy nie gęsi, iż swój język mają" – Rej jako pierwszy pisał literaturę wyłącznie po polsku, a nie po łacinie.

Co to było dzieło Kopernika „De revolutionibus"?

„O obrotach sfer niebieskich" (1543) – dzieło, w którym Kopernik przedstawił teorię heliocentryczną. Wydano je tuż przed jego śmiercią.

Co to była kaplica Zygmuntowska?

Renesansowa kaplica grobowa Jagiellonów przy katedrze wawelskiej w Krakowie – arcydzieło polskiego renesansu, wzorowana na włoskiej architekturze.

Co to był sarmatyzm?

Ideologia szlachty polskiej XVII w. – gloryfikowanie szlacheckiego stylu życia, tradycji i „sarmackich cnót" (odwaga, gościnność, religijność).

Co to był barok?

Styl artystyczny XVII w. – przepych, kontrast, emocje, ruch. W Polsce rozwinął się pod wpływem jezuitów (wspaniałe kościoły barokowe).

Co opisywały Treny Jana Kochanowskiego?

Żal po śmierci córeczki Urszulki – cykl 19 żałobnych elegii, jeden z największych zbiorów poezji osobistej w literaturze staropolskiej.

Co to było dzieło Andrzeja Frycza Modrzewskiego?

„Commentariorum de Republica emendanda libri quinque" (O naprawie Rzeczypospolitej, 1551) – postępowe dzieło o reformie państwa, Kościoła i prawa.

Czym słynął Zamość?

Wzorcowe miasto renesansowe założone przez Jana Zamoyskiego w 1580 roku – zachowane do dziś i wpisane na listę UNESCO.

Mikołaj Rej

„Ojciec literatury polskiej”, pisał po polsku.

Jan Kochanowski

Największy poeta polskiego renesansu; „Treny”, „Fraszki”.

1. Co ogłosił Kopernik w „De revolutionibus" (1543)?

1. Teorię grawitacji
2. Teorię heliocentryczną – Słońce jest centrum
3. Prawa ruchu planet
4. Nową mapę nieba

2. Co to był barok?

1. Styl renesansowy
2. Styl XVII w. – przepych, kontrast, emocje
3. Gotycka architektura
4. Humanistyczny prąd myślowy

3. Co to było dzieło Andrzeja Frycza Modrzewskiego?

1. Kronika Polska
2. O naprawie Rzeczypospolitej – postępowe dzieło o reformie państwa
3. Pochwała głupoty
4. Hymn Polski

4. Kto jest największym poetą polskiego renesansu?

1. Mikołaj Rej
2. Jan Kochanowski
3. Ignacy Krasicki
4. Adam Mickiewicz

5. Perła renesansu na Wawelu to:

1. Kaplica Zygmuntowska
2. Barbakan
3. Sukiennice
4. Ratusz