Złota wolność szlachecka

W XVI–XVII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów była jednym z największych państw Europy z wyjątkowym ustrojem. Szlachta (ok. 8–10% populacji) miała szerokie prawa polityczne: uczestniczyła w elekcji króla (wolna elekcja), sejmikach ziemskich i Sejmie walnym. System ten nazywał się „demokracją szlachecką" lub „złotą wolnością".

Przywileje szlachty rozrastały się przez stulecia: przywilej koszycki (1374), przywilej czerwiński (1422), nihil novi (1505) – nic nowego bez zgody szlachty. Sejm walny składał się z króla, Senatu i Izby Poselskiej. Posłowie-szlachta mieli mandat imperatywny (musieli być posłuszni instrukcjom swych sejmików). Magnaci finansowali prywatne armie i „kupowali" posłów.

Słabością systemu był paraliż decyzyjny. Liberum veto (pierwsze użycie 1652) pozwalało jednemu posłowi zerwać Sejm. Konfederacje – legalne zbrojne zjazdy szlachty – były formą buntu. Rokosz szlachecki (jak rokosz Zebrzydowskiego 1606) mógł zmusić króla do ustępstw. System dawał szlachcie wolność, ale uniemożliwiał skuteczne rządzenie, co prowadziło do słabości państwa i rozbiorów.

• 1374 — Przywilej koszycki – szlachta zwolniona z podatków
• 1505 — Konstytucja Nihil Novi – nic nowego bez Sejmu
• 1573 — Artykuły Henrykowskie – prawa szlachty przy każdej elekcji
• 1606–1609 — Rokosz Zebrzydowskiego przeciw Zygmuntowi III Wazie
• 1652 — Pierwsze użycie liberum veto przez Sicińskiego
• 1717 — Sejm Niemy – Rosja gwarantem polskiego ustroju

• Jan Zamoyski — Kanclerz, twórca zamku i miasta Zamość, reformator
• Zygmunt II August — Ostatni Jagiellon, zawarł Unię Lubelską (1569)
• Stefan Batory — Król-reformator armii, pokonał Rosję
• Mikołaj Rej — Pierwszy pisarz piszący po polsku (nie po łacinie)
• Mikołaj Sienicki — Przywódca szlachty – ruch egzekucji praw

Co to była konstytucja „Nihil Novi" (1505)?

Uchwalona przez Sejm zasada: „nic nowego bez zgody szlachty" – król nie mógł wydawać ustaw bez aprobaty Sejmu i Senatu.

Na czym polegała wolna elekcja?

System wyboru króla przez całą szlachtę zebraną na polu elekcyjnym pod Warszawą. Każdy szlachcic mógł głosować. Pierwsza elekcja – 1573 (Henryk Walezy).

Co to były artykuły henrykowskie?

Zestaw nienaruszalnych praw szlachty, które każdy nowo wybrany król musiał zaprzysiąc. Ograniczały władzę królewską.

Co to był rokosz?

Legalna forma zbrojnego buntu szlachty przeciwko królowi, przewidziana w polskim prawie. Rokosz Zebrzydowskiego (1606–1609) skierowany był przeciw Zygmuntowi III.

Co to był sejmik?

Zgromadzenie szlachty w ziemi lub województwie – wybierało posłów na Sejm i wydawało im instrukcje jak głosować.

Jakie prawa miała szlachta polyczna w XVI w.?

Wolność osobista, nietykalność majątkowa bez wyroku sądu (neminem captivabimus), prawo do sądu szlacheckiego, wolność religijna, uczestnictwo w Sejmie.

Co to była złota wolność?

Nazwa systemu politycznego szlachty – szerokie prawa polityczne i osobiste gwarantowane szlachcie polskiej. Jednocześnie oznaczała słabość władzy centralnej.

Dlaczego liberum veto osłabiało Polskę?

Jeden przekupiony lub fanatyczny poseł mógł zerwać Sejm i unieważnić wszystkie uchwały. Wrogowie Polski wykorzystywali to do paraliżowania reform.

Kim był Jan Zamoyski?

Kanclerz wielki koronny, hetman – jedna z najpotężniejszych postaci XVI-wiecznej Polski. Założył Zamość (1580). Popierał reformy i silną monarchię.

Co to była unia lubelska (1569)?

Akt prawny łączący Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie w Rzeczpospolitą Obojga Narodów – wspólny Sejm, wspólna elekcja króla.

Szlachta

Uprzywilejowany stan, z którego wybierano króla.

Wolna elekcja

Wybór króla przez szlachtę (od 1573 r.).

1. Co oznaczała zasada „Nihil Novi" (1505)?

1. Nikt nie może być aresztowany
2. Nic nowego bez zgody szlachty (Sejmu)
3. Wolna elekcja króla
4. Liberum veto

2. Co to były artykuły henrykowskie?

1. Przywileje nadane polskiej szlachcie osobiście przez Henryka Walezego
2. Prawa szlachty, które każdy król musiał zaprzysiąc przy elekcji
3. Kodeks praw wojskowych
4. Umowa z Francją

3. Kim był Jan Zamoyski?

1. Wróg szlachty i zwolennik silnej monarchii absolutnej
2. Kanclerz i hetman, twórca Zamościa, zwolennik reform
3. Król Polski
4. Hetman kozacki

4. Mandat imperatywny posła oznaczał, że poseł:

1. Głosował, jak sam uważał
2. Musiał trzymać się instrukcji swojego sejmiku
3. Był wybierany przez króla
4. Nie mógł zabierać głosu

5. Zgromadzenie stanowiące prawa to:

1. cech
2. sejm walny
3. senat rzymski
4. synod