Imperializm i kolonie w XIX wieku
Historia, klasa 7 · 1870–1914
Najważniejsze w skrócie
Pod koniec XIX wieku europejskie mocarstwa rozpoczęły wyścig o kolonie, nazywany imperializmem. Szybko rosnący przemysł potrzebował tanich surowców — bawełny, kauczuku, miedzi, ropy — oraz nowych rynków zbytu dla swoich towarów. Liczył się też prestiż: posiadanie kolonii świadczyło o potędze państwa. Europejczycy usprawiedliwiali podboje rzekomą „misją cywilizacyjną”, a Rudyard Kipling pisał o „brzemieniu białego człowieka”; w praktyce oznaczało to panowanie nad innymi narodami i ich wyzysk.
Najszybciej podzielono Afrykę. W latach 1884–1885 na konferencji berlińskiej, zwołanej przez Bismarcka, mocarstwa ustaliły zasady zajmowania ziem afrykańskich — bez udziału samych Afrykanów. Ogromne Kongo uznano za prywatną własność króla Belgów Leopolda II; jego ludzie zmuszali mieszkańców do zbierania kauczuku i surowo ich karali, co doprowadziło do śmierci bardzo wielu osób. Wielka Brytania marzyła o pasie kolonii od Kairu po Kapsztad, a Francja opanowała większość Afryki Zachodniej i Północnej. Do 1914 roku niepodległe pozostały tylko Etiopia, która w 1896 roku pokonała Włochów pod Aduą, i Liberia.
Najcenniejszą kolonią brytyjską były Indie, nazywane „perłą w koronie”. Po krwawym powstaniu sipajów (1857) władzę przejął bezpośrednio rząd brytyjski, a królowa Wiktoria w 1876 roku przyjęła tytuł cesarzowej Indii. W Chinach Brytyjczycy w wojnach opiumowych wymusili handel narkotykiem i w 1842 roku zabrali Hongkong. Rywalizacja o kolonie i wpływy podzieliła Europę na dwa bloki: trójprzymierze (Niemcy, Austro-Węgry i Włochy, od 1882 roku) oraz trójporozumienie, czyli ententę (Francja, Rosja i Wielka Brytania, ostatecznie od 1907 roku). Ten podział stał się jedną z przyczyn I wojny światowej.
Ważne daty
- 1842 — Traktat nankiński kończy I wojnę opiumową; Hongkong dla Wielkiej Brytanii.
- 1857 — Powstanie sipajów w Indiach przeciw Kompanii Wschodnioindyjskiej.
- 1869 — Otwarcie Kanału Sueskiego — krótsza droga z Europy do Azji.
- 1876 — Królowa Wiktoria przyjmuje tytuł cesarzowej Indii.
- 1882 — Niemcy, Austro-Węgry i Włochy zawierają trójprzymierze.
- 1884–1885 — Konferencja berlińska ustala zasady podziału Afryki.
- 1907 — Porozumienie brytyjsko-rosyjskie zamyka budowę trójporozumienia.
Ważne postacie
- Królowa Wiktoria — Władczyni Wielkiej Brytanii w szczytowym okresie imperium; cesarzowa Indii.
- Leopold II — Król Belgów, prywatny właściciel Konga, gdzie ludność zmuszano do przymusowej pracy.
- Cecil Rhodes — Brytyjski przedsiębiorca i polityk w Afryce Południowej; marzył o kolei z Kairu do Kapsztadu.
- Rudyard Kipling — Brytyjski pisarz, autor „Księgi dżungli” i wiersza „Brzemię białego człowieka”.
- Menelik II — Cesarz Etiopii, który w 1896 r. rozbił Włochów pod Aduą i obronił niepodległość.
Pojęcia
- Czym był imperializm?
- Dążeniem mocarstw do zdobywania kolonii i stref wpływów na świecie.
- Jakie korzyści gospodarcze dawały kolonie?
- Tanie surowce i nowe rynki zbytu dla towarów z europejskich fabryk.
- Co to jest metropolia w znaczeniu kolonialnym?
- Państwo, które posiada kolonie i nimi rządzi, np. Wielka Brytania wobec Indii.
- Jak Europejczycy usprawiedliwiali podboje?
- Rzekomą „misją cywilizacyjną” — twierdzili, że niosą innym postęp.
- Kto napisał wiersz „Brzemię białego człowieka”?
- Rudyard Kipling, brytyjski pisarz urodzony w Indiach.
- Co ustaliła konferencja berlińska z lat 1884–1885?
- Zasady zajmowania Afryki przez mocarstwa — bez udziału Afrykanów.
- Kto zwołał konferencję berlińską?
- Kanclerz Niemiec Otto von Bismarck.
- Do kogo należało Wolne Państwo Kongo?
- Do króla Belgów Leopolda II jako jego prywatna własność.
- Jakie państwa afrykańskie zachowały niepodległość do 1914 roku?
- Etiopia i Liberia.
- Co się stało pod Aduą w 1896 roku?
- Etiopczycy cesarza Menelika II pokonali armię włoską.
- Jaki plan miał Cecil Rhodes?
- Połączyć brytyjskie kolonie w Afryce pasem od Kairu do Kapsztadu.
- Dlaczego Indie nazywano „perłą w koronie brytyjskiej”?
- Były najbogatszą i najludniejszą kolonią imperium.
Sprawdź się
1. Co było główną gospodarczą przyczyną wyścigu o kolonie?
- Brak ziemi uprawnej w całej Europie
- Potrzeba surowców i rynków zbytu
- Nakaz papieża, by nawracać pogan
- Chęć pozbycia się nadwyżki złota
Pokaż odpowiedź
B. Potrzeba surowców i rynków zbytu — Rozwinięty przemysł potrzebował bawełny, kauczuku czy miedzi oraz odbiorców dla swoich towarów — kolonie dawały jedno i drugie.
2. Kogo zabrakło przy stole obrad konferencji berlińskiej?
- Przedstawicieli ludów Afryki
- Delegacji Wielkiej Brytanii
- Delegacji Francji
- Przedstawicieli Belgii
Pokaż odpowiedź
A. Przedstawicieli ludów Afryki — Mocarstwa dzieliły Afrykę między siebie, nie pytając jej mieszkańców o zdanie; granice kreślono często prostą linią na mapie.
3. Która kolonia była nazywana „perłą w koronie” Wielkiej Brytanii?
- Egipt
- Kanada
- Indie
- Australia
Pokaż odpowiedź
C. Indie — Indie dostarczały bawełny, herbaty i przypraw oraz były ogromnym rynkiem zbytu, dlatego uważano je za najcenniejszą część imperium.
4. Które miasto Chiny przekazały Wielkiej Brytanii w 1842 roku?
- Hongkong
- Szanghaj
- Pekin
- Makau
Pokaż odpowiedź
A. Hongkong — Traktatem nankińskim, kończącym I wojnę opiumową, Chiny oddały Hongkong i otworzyły swoje porty dla brytyjskich kupców.
5. Które porozumienie domknęło w 1907 roku budowę trójporozumienia?
- Francusko-rosyjskie
- Brytyjsko-rosyjskie
- Niemiecko-austriackie
- Włosko-francuskie
Pokaż odpowiedź
B. Brytyjsko-rosyjskie — Wielka Brytania i Rosja podzieliły strefy wpływów w Persji i Azji Środkowej, dzięki czemu wszystkie trzy państwa ententy były już ze sobą związane.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami