Praca organiczna i pozytywizm na ziemiach polskich
Historia, klasa 7 · 1841–1914
Najważniejsze w skrócie
Po klęsce powstania styczniowego w 1864 roku wielu Polaków uznało, że kolejne zrywy zbrojne przynoszą tylko egzekucje, zsyłki i konfiskaty. W Warszawie narodził się pozytywizm — kierunek, który zamiast walki zbrojnej stawiał na rozum, naukę i codzienną pracę. Jego hasłami były praca organiczna, czyli wzmacnianie całego narodu jak żywego organizmu przez gospodarkę i oświatę, oraz praca u podstaw — uczenie czytania i pisania chłopów i robotników. Pozytywiści walczyli też o prawo kobiet do nauki i pracy oraz o równe traktowanie Żydów.
Najwcześniej i najskuteczniej pracę organiczną prowadzono w zaborze pruskim, gdzie Polacy musieli konkurować z silną niemiecką gospodarką. Już w 1841 roku lekarz Karol Marcinkowski otworzył w Poznaniu Bazar — dom z hotelem i polskimi sklepami — i założył Towarzystwo Naukowej Pomocy, które dawało stypendia zdolnej młodzieży. Hipolit Cegielski zaczął od sklepu żelaznego, a stworzył fabrykę maszyn rolniczych, ksiądz Piotr Wawrzyniak rozwijał spółdzielnie i banki ludowe, a Bank Ziemski dzielił majątki między polskich chłopów. Gdy germanizacja się zaostrzała, opór stał się codzienny: w 1901 roku protestowały dzieci we Wrześni, a Michał Drzymała, któremu nowela osadnicza z 1904 roku nie pozwoliła postawić domu, zamieszkał w wozie.
Pozytywistyczne idee trafiały do ludzi przez literaturę. Bolesław Prus w „Placówce” pokazał chłopa Ślimaka, który nie sprzedał ziemi niemieckim kolonistom, a Eliza Orzeszkowa w „Nad Niemnem” uczyła szacunku dla pracy i pamięci o powstaniu styczniowym. Najwięcej swobód mieli Polacy w Galicji: po 1867 roku uzyskała ona autonomię, z polskim językiem w szkołach i urzędach, a w 1872 roku w Krakowie powstała Akademia Umiejętności. Dlatego Galicję nazywano „polskim Piemontem” — miejscem, gdzie mogła swobodnie rozwijać się polska nauka, kultura i polityka.
Ważne daty
- 1841 — Karol Marcinkowski otwiera Bazar Poznański i zakłada Towarzystwo Naukowej Pomocy.
- 1846 — Hipolit Cegielski otwiera w Poznaniu sklep żelazny — zalążek fabryki maszyn.
- 1867 — Galicja uzyskuje autonomię w monarchii austro-węgierskiej.
- 1872 — W Krakowie powstaje Akademia Umiejętności.
- 1886 — Bolesław Prus wydaje „Placówkę”.
- 1888 — Ukazuje się „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej.
- 1901 — Strajk dzieci we Wrześni przeciw nauce religii po niemiecku.
Ważne postacie
- Karol Marcinkowski — Poznański lekarz; twórca Bazaru i Towarzystwa Naukowej Pomocy.
- Hipolit Cegielski — Nauczyciel, który został przemysłowcem; założyciel fabryki maszyn rolniczych w Poznaniu.
- Piotr Wawrzyniak — Ksiądz, organizator spółdzielni i banków ludowych w Wielkopolsce.
- Bolesław Prus — Pisarz pozytywizmu (Aleksander Głowacki); autor „Placówki” i „Lalki”.
- Eliza Orzeszkowa — Pisarka; autorka „Nad Niemnem” i „Marty”, rzeczniczka praw kobiet.
Pojęcia
- Czym był pozytywizm warszawski?
- Kierunkiem myśli po 1864 r., który zamiast powstań stawiał na naukę, rozum i codzienną pracę.
- Dlaczego po 1864 roku wielu Polaków odwróciło się od walki zbrojnej?
- Klęska powstania styczniowego przyniosła egzekucje, zsyłki i represje, a nie wolność.
- Co pozytywiści rozumieli przez „organizm” narodu?
- Społeczeństwo, w którym wszystkie warstwy — jak narządy ciała — muszą być zdrowe i współpracować.
- Kogo miała objąć praca u podstaw?
- Chłopów i robotników, których trzeba było nauczyć czytania, pisania i nowoczesnego gospodarowania.
- Kim był Karol Marcinkowski?
- Poznańskim lekarzem, uczestnikiem powstania listopadowego, twórcą Bazaru i Towarzystwa Naukowej Pomocy.
- Czym był Bazar Poznański?
- Otwartym w 1841 r. domem z hotelem i polskimi sklepami — ośrodkiem życia gospodarczego i towarzyskiego Polaków.
- Czym zajmowało się Towarzystwo Naukowej Pomocy?
- Dawało stypendia zdolnej, uboższej młodzieży, aby mogła się kształcić.
- Od czego zaczął Hipolit Cegielski?
- Od sklepu żelaznego w Poznaniu, otwartego po tym, jak zwolniono go z pracy nauczyciela.
- Co produkowała fabryka Cegielskiego?
- Maszyny i narzędzia rolnicze, np. pługi i młocarnie.
- Za co ceniono księdza Piotra Wawrzyniaka?
- Rozwijał spółdzielnie i banki ludowe w Wielkopolsce, dzięki którym Polacy mieli własny kapitał.
- Po co powstał Bank Ziemski w Poznaniu?
- Aby wykupywać majątki i dzielić je między polskich rolników, zanim przejmą je niemieccy osadnicy.
- Dlaczego Drzymała nie mógł zbudować domu?
- Pruska nowela osadnicza z 1904 r. wymagała zgody na budowę, a władze odmawiały jej Polakom.
Sprawdź się
1. Jaki kierunek myśli rozwinął się w Warszawie po upadku powstania styczniowego?
- Romantyzm
- Pozytywizm
- Oświecenie
- Sentymentalizm
Pokaż odpowiedź
B. Pozytywizm — Pozytywiści uważali, że po klęsce 1864 r. trzeba porzucić romantyczne zrywy i oprzeć przyszłość narodu na nauce, rozumie i pracy.
2. Czym był Bazar Poznański?
- Fabryką pługów i młocarni
- Tajną szkołą dla dziewcząt
- Domem z hotelem i polskimi sklepami
- Siedzibą pruskiej Komisji Kolonizacyjnej
Pokaż odpowiedź
C. Domem z hotelem i polskimi sklepami — Bazar był polskim centrum handlowym i towarzyskim — działały tam sklepy, hotel i stowarzyszenia, więc Polacy nie musieli korzystać tylko z niemieckich usług.
3. Jaki był cel spółdzielni i banków ludowych w Wielkopolsce?
- Dać Polakom własne pieniądze i kredyt
- Zebrać fundusze na wykup z wojska
- Opłacić za chłopów wszystkie podatki pruskie
- Sfinansować budowę pruskich kolei
Pokaż odpowiedź
A. Dać Polakom własne pieniądze i kredyt — Banki ludowe i spółdzielnie, rozwijane m.in. przez księdza Piotra Wawrzyniaka, dawały tanie pożyczki polskim rolnikom i kupcom, więc nie musieli zadłużać się u Niemców.
4. Kto napisał „Placówkę”?
- Henryk Sienkiewicz
- Bolesław Prus
- Eliza Orzeszkowa
- Maria Konopnicka
Pokaż odpowiedź
B. Bolesław Prus — Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki, pokazał w „Placówce” upór polskiego chłopa, który nie oddał ziemi niemieckim kolonistom.
5. Kiedy Galicja uzyskała autonomię w monarchii habsburskiej?
- W 1867 roku
- W 1848 roku
- W 1830 roku
- W 1905 roku
Pokaż odpowiedź
A. W 1867 roku — Po klęsce z Prusami w 1866 r. Austria przebudowała się w Austro-Węgry i ustąpiła narodom monarchii; Galicja zyskała m.in. polski język w szkołach i urzędach.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami