Praca organiczna i pozytywizm na ziemiach polskich

Historia, klasa 7 · 1841–1914

Najważniejsze w skrócie

Po klęsce powstania styczniowego w 1864 roku wielu Polaków uznało, że kolejne zrywy zbrojne przynoszą tylko egzekucje, zsyłki i konfiskaty. W Warszawie narodził się pozytywizm — kierunek, który zamiast walki zbrojnej stawiał na rozum, naukę i codzienną pracę. Jego hasłami były praca organiczna, czyli wzmacnianie całego narodu jak żywego organizmu przez gospodarkę i oświatę, oraz praca u podstaw — uczenie czytania i pisania chłopów i robotników. Pozytywiści walczyli też o prawo kobiet do nauki i pracy oraz o równe traktowanie Żydów.

Najwcześniej i najskuteczniej pracę organiczną prowadzono w zaborze pruskim, gdzie Polacy musieli konkurować z silną niemiecką gospodarką. Już w 1841 roku lekarz Karol Marcinkowski otworzył w Poznaniu Bazar — dom z hotelem i polskimi sklepami — i założył Towarzystwo Naukowej Pomocy, które dawało stypendia zdolnej młodzieży. Hipolit Cegielski zaczął od sklepu żelaznego, a stworzył fabrykę maszyn rolniczych, ksiądz Piotr Wawrzyniak rozwijał spółdzielnie i banki ludowe, a Bank Ziemski dzielił majątki między polskich chłopów. Gdy germanizacja się zaostrzała, opór stał się codzienny: w 1901 roku protestowały dzieci we Wrześni, a Michał Drzymała, któremu nowela osadnicza z 1904 roku nie pozwoliła postawić domu, zamieszkał w wozie.

Pozytywistyczne idee trafiały do ludzi przez literaturę. Bolesław Prus w „Placówce” pokazał chłopa Ślimaka, który nie sprzedał ziemi niemieckim kolonistom, a Eliza Orzeszkowa w „Nad Niemnem” uczyła szacunku dla pracy i pamięci o powstaniu styczniowym. Najwięcej swobód mieli Polacy w Galicji: po 1867 roku uzyskała ona autonomię, z polskim językiem w szkołach i urzędach, a w 1872 roku w Krakowie powstała Akademia Umiejętności. Dlatego Galicję nazywano „polskim Piemontem” — miejscem, gdzie mogła swobodnie rozwijać się polska nauka, kultura i polityka.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Ważne daty

Ważne postacie

Pojęcia

Czym był pozytywizm warszawski?
Kierunkiem myśli po 1864 r., który zamiast powstań stawiał na naukę, rozum i codzienną pracę.
Dlaczego po 1864 roku wielu Polaków odwróciło się od walki zbrojnej?
Klęska powstania styczniowego przyniosła egzekucje, zsyłki i represje, a nie wolność.
Co pozytywiści rozumieli przez „organizm” narodu?
Społeczeństwo, w którym wszystkie warstwy — jak narządy ciała — muszą być zdrowe i współpracować.
Kogo miała objąć praca u podstaw?
Chłopów i robotników, których trzeba było nauczyć czytania, pisania i nowoczesnego gospodarowania.
Kim był Karol Marcinkowski?
Poznańskim lekarzem, uczestnikiem powstania listopadowego, twórcą Bazaru i Towarzystwa Naukowej Pomocy.
Czym był Bazar Poznański?
Otwartym w 1841 r. domem z hotelem i polskimi sklepami — ośrodkiem życia gospodarczego i towarzyskiego Polaków.
Czym zajmowało się Towarzystwo Naukowej Pomocy?
Dawało stypendia zdolnej, uboższej młodzieży, aby mogła się kształcić.
Od czego zaczął Hipolit Cegielski?
Od sklepu żelaznego w Poznaniu, otwartego po tym, jak zwolniono go z pracy nauczyciela.
Co produkowała fabryka Cegielskiego?
Maszyny i narzędzia rolnicze, np. pługi i młocarnie.
Za co ceniono księdza Piotra Wawrzyniaka?
Rozwijał spółdzielnie i banki ludowe w Wielkopolsce, dzięki którym Polacy mieli własny kapitał.
Po co powstał Bank Ziemski w Poznaniu?
Aby wykupywać majątki i dzielić je między polskich rolników, zanim przejmą je niemieccy osadnicy.
Dlaczego Drzymała nie mógł zbudować domu?
Pruska nowela osadnicza z 1904 r. wymagała zgody na budowę, a władze odmawiały jej Polakom.

Sprawdź się

1. Jaki kierunek myśli rozwinął się w Warszawie po upadku powstania styczniowego?

  1. Romantyzm
  2. Pozytywizm
  3. Oświecenie
  4. Sentymentalizm
Pokaż odpowiedź

B. Pozytywizm — Pozytywiści uważali, że po klęsce 1864 r. trzeba porzucić romantyczne zrywy i oprzeć przyszłość narodu na nauce, rozumie i pracy.

2. Czym był Bazar Poznański?

  1. Fabryką pługów i młocarni
  2. Tajną szkołą dla dziewcząt
  3. Domem z hotelem i polskimi sklepami
  4. Siedzibą pruskiej Komisji Kolonizacyjnej
Pokaż odpowiedź

C. Domem z hotelem i polskimi sklepami — Bazar był polskim centrum handlowym i towarzyskim — działały tam sklepy, hotel i stowarzyszenia, więc Polacy nie musieli korzystać tylko z niemieckich usług.

3. Jaki był cel spółdzielni i banków ludowych w Wielkopolsce?

  1. Dać Polakom własne pieniądze i kredyt
  2. Zebrać fundusze na wykup z wojska
  3. Opłacić za chłopów wszystkie podatki pruskie
  4. Sfinansować budowę pruskich kolei
Pokaż odpowiedź

A. Dać Polakom własne pieniądze i kredyt — Banki ludowe i spółdzielnie, rozwijane m.in. przez księdza Piotra Wawrzyniaka, dawały tanie pożyczki polskim rolnikom i kupcom, więc nie musieli zadłużać się u Niemców.

4. Kto napisał „Placówkę”?

  1. Henryk Sienkiewicz
  2. Bolesław Prus
  3. Eliza Orzeszkowa
  4. Maria Konopnicka
Pokaż odpowiedź

B. Bolesław Prus — Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki, pokazał w „Placówce” upór polskiego chłopa, który nie oddał ziemi niemieckim kolonistom.

5. Kiedy Galicja uzyskała autonomię w monarchii habsburskiej?

  1. W 1867 roku
  2. W 1848 roku
  3. W 1830 roku
  4. W 1905 roku
Pokaż odpowiedź

A. W 1867 roku — Po klęsce z Prusami w 1866 r. Austria przebudowała się w Austro-Węgry i ustąpiła narodom monarchii; Galicja zyskała m.in. polski język w szkołach i urzędach.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami