Rewolucja 1905 roku i polskie partie polityczne
Historia, klasa 7 · 1892–1907
Najważniejsze w skrócie
Pod koniec XIX wieku na ziemiach polskich rosły miasta i fabryki, a z nimi liczba robotników i chłopów świadomych swoich praw. Zamiast tajnych spisków powstawały partie polityczne — masowe organizacje z programem, prasą i tysiącami członków. W 1892 roku na zjeździe w Paryżu socjaliści zapoczątkowali Polską Partię Socjalistyczną, która łączyła walkę o prawa robotników z dążeniem do niepodległej, demokratycznej Polski; działał w niej Józef Piłsudski, redaktor podziemnego „Robotnika”. Inną drogę wybrała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy Róży Luksemburg: odrzucała walkę o niepodległość i chciała wspólnej rewolucji z robotnikami Rosji.
Obóz narodowy wyrósł z Ligi Narodowej, utworzonej w 1893 roku przez Romana Dmowskiego i jego współpracowników. Narodowa Demokracja, zwana endecją, głosiła, że najważniejszy jest interes własnego narodu, a największym zagrożeniem dla Polaków są Niemcy. W Galicji, gdzie partie mogły działać jawnie, rozwijał się ruch ludowy: w 1895 roku w Rzeszowie powstało Stronnictwo Ludowe, walczące o prawa i oświatę chłopów. Z tego ruchu wyrósł Wincenty Witos, późniejszy premier Polski.
W 1904 roku Rosja wplątała się w przegraną wojnę z Japonią, a 22 stycznia 1905 roku wojsko w Petersburgu ostrzelało pokojowy pochód robotników — ta „krwawa niedziela” rozpoczęła rewolucję. W Królestwie Polskim wybuchły strajki, uczniowie zbojkotowali rosyjską szkołę, a w czerwcu 1905 roku robotnicy Łodzi stanęli na barykadach; Organizacja Bojowa PPS atakowała carskich policjantów i urzędników. Car Mikołaj II w manifeście październikowym obiecał parlament — Dumę — i swobody obywatelskie. Do 1907 roku rewolucję stłumiono, ale Polacy zyskali prywatne szkoły z językiem polskim, legalne stowarzyszenia i związki zawodowe.
Ważne daty
- 1892 — Zjazd socjalistów w Paryżu — początek PPS.
- 1893 — Powstają Liga Narodowa (Dmowski) i SDKP (Róża Luksemburg).
- 1895 — W Rzeszowie powstaje Stronnictwo Ludowe.
- 1904 — 13 listopada — zbrojna demonstracja PPS na placu Grzybowskim w Warszawie.
- 1905 — 22 stycznia — krwawa niedziela w Petersburgu; początek rewolucji.
- 1905 — Czerwiec — walki robotników na barykadach w Łodzi.
- 1905 — 30 października — manifest październikowy cara Mikołaja II.
Ważne postacie
- Józef Piłsudski — Działacz PPS, redaktor „Robotnika”, twórca Organizacji Bojowej PPS.
- Roman Dmowski — Twórca Ligi Narodowej i przywódca endecji; autor „Myśli nowoczesnego Polaka”.
- Róża Luksemburg — Działaczka i teoretyczka SDKPiL, przeciwniczka odbudowy Polski.
- Wincenty Witos — Chłop z Wierzchosławic, działacz ruchu ludowego w Galicji, później premier.
- Mikołaj II — Car Rosji; w manifeście październikowym 1905 r. obiecał Dumę i swobody.
Pojęcia
- Czym partia polityczna różniła się od dawnych spisków?
- Działała masowo, miała program, prasę i wielu członków, a gdzie było to możliwe — jawnie.
- Gdzie i kiedy zapoczątkowano PPS?
- Na zjeździe socjalistów w Paryżu w 1892 r.
- Jakie dwa cele łączyła PPS?
- Prawa robotników (socjalizm) i niepodległą, demokratyczną Polskę.
- Jak nazywała się gazeta PPS redagowana przez Piłsudskiego?
- „Robotnik”.
- Jak Piłsudski wydostał się z rosyjskiego więzienia w 1901 r.?
- Udawał chorobę psychiczną, przeniesiono go do szpitala w Petersburgu, skąd uciekł.
- Czym różniła się SDKPiL od PPS?
- Odrzucała walkę o niepodległość Polski i stawiała na wspólną rewolucję z robotnikami Rosji.
- Kto był najbardziej znaną działaczką SDKPiL?
- Róża Luksemburg.
- Z jakiej organizacji wyrosła Narodowa Demokracja?
- Z Ligi Narodowej, utworzonej w 1893 r. z udziałem Romana Dmowskiego.
- Kogo endecja uważała za głównego wroga Polaków?
- Niemcy.
- Jak nazywa się książka Dmowskiego z 1903 r.?
- „Myśli nowoczesnego Polaka”.
- Gdzie i kiedy powstało Stronnictwo Ludowe?
- W Rzeszowie w 1895 r., w Galicji.
- Czym była krwawa niedziela?
- Ostrzelaniem pokojowego pochodu robotników w Petersburgu 22 stycznia 1905 r.
Sprawdź się
1. Co odróżniało partie polityczne końca XIX wieku od dawnych spisków?
- Brak jakiegokolwiek programu
- Działanie wyłącznie za granicą
- Masowe członkostwo, program i prasa
- Przyjmowanie do grona wyłącznie arystokratów
Pokaż odpowiedź
C. Masowe członkostwo, program i prasa — Partie chciały pozyskać robotników, chłopów i inteligencję, dlatego pisały programy, wydawały gazety i organizowały wiece, a nie tylko spiskowały w wąskim gronie.
2. Jak Piłsudskiemu udało się w 1901 roku wydostać z rosyjskiego więzienia?
- Udawał chorobę i uciekł ze szpitala
- Wykupiła go rodzina za złoto
- Uwolnił go wyrok sądu
- Wydostał się podkopem z twierdzy w Szlisselburgu
Pokaż odpowiedź
A. Udawał chorobę i uciekł ze szpitala — Udając chorobę psychiczną, Piłsudski doprowadził do przeniesienia z warszawskiej Cytadeli do szpitala w Petersburgu, skąd uciekł z pomocą działaczy PPS.
3. Jak potocznie nazywano Narodową Demokrację?
- Sanacja
- Pepeesówka
- Ludowcy
- Endecja
Pokaż odpowiedź
D. Endecja — Nazwa pochodzi od liter N i D — narodowa demokracja; jej zwolenników nazywano endekami.
4. O co przede wszystkim walczył ruch ludowy?
- O prawa, oświatę i udział chłopów w polityce
- O przywileje dla wielkich właścicieli ziemskich
- O likwidację wszystkich szkół wiejskich
- O przyłączenie Galicji do Rosji
Pokaż odpowiedź
A. O prawa, oświatę i udział chłopów w polityce — Ludowcy chcieli, by chłopi przestali być biernymi poddanymi, a stali się świadomymi obywatelami — z własnymi posłami, gazetami i kółkami rolniczymi.
5. Czego domagali się uczniowie strajkujący w Królestwie Polskim w 1905 roku?
- Zniesienia ocen i egzaminów
- Polskiego języka nauczania
- Wydłużenia wakacji letnich
- Nauki w języku niemieckim
Pokaż odpowiedź
B. Polskiego języka nauczania — Uczniowie bojkotowali rządowe szkoły rosyjskie; władze zgodziły się na prywatne szkoły z językiem polskim, choć państwowe pozostały rosyjskie.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami