Rewolucja 1905 roku i polskie partie polityczne

Historia, klasa 7 · 1892–1907

Najważniejsze w skrócie

Pod koniec XIX wieku na ziemiach polskich rosły miasta i fabryki, a z nimi liczba robotników i chłopów świadomych swoich praw. Zamiast tajnych spisków powstawały partie polityczne — masowe organizacje z programem, prasą i tysiącami członków. W 1892 roku na zjeździe w Paryżu socjaliści zapoczątkowali Polską Partię Socjalistyczną, która łączyła walkę o prawa robotników z dążeniem do niepodległej, demokratycznej Polski; działał w niej Józef Piłsudski, redaktor podziemnego „Robotnika”. Inną drogę wybrała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy Róży Luksemburg: odrzucała walkę o niepodległość i chciała wspólnej rewolucji z robotnikami Rosji.

Obóz narodowy wyrósł z Ligi Narodowej, utworzonej w 1893 roku przez Romana Dmowskiego i jego współpracowników. Narodowa Demokracja, zwana endecją, głosiła, że najważniejszy jest interes własnego narodu, a największym zagrożeniem dla Polaków są Niemcy. W Galicji, gdzie partie mogły działać jawnie, rozwijał się ruch ludowy: w 1895 roku w Rzeszowie powstało Stronnictwo Ludowe, walczące o prawa i oświatę chłopów. Z tego ruchu wyrósł Wincenty Witos, późniejszy premier Polski.

W 1904 roku Rosja wplątała się w przegraną wojnę z Japonią, a 22 stycznia 1905 roku wojsko w Petersburgu ostrzelało pokojowy pochód robotników — ta „krwawa niedziela” rozpoczęła rewolucję. W Królestwie Polskim wybuchły strajki, uczniowie zbojkotowali rosyjską szkołę, a w czerwcu 1905 roku robotnicy Łodzi stanęli na barykadach; Organizacja Bojowa PPS atakowała carskich policjantów i urzędników. Car Mikołaj II w manifeście październikowym obiecał parlament — Dumę — i swobody obywatelskie. Do 1907 roku rewolucję stłumiono, ale Polacy zyskali prywatne szkoły z językiem polskim, legalne stowarzyszenia i związki zawodowe.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Ważne daty

Ważne postacie

Pojęcia

Czym partia polityczna różniła się od dawnych spisków?
Działała masowo, miała program, prasę i wielu członków, a gdzie było to możliwe — jawnie.
Gdzie i kiedy zapoczątkowano PPS?
Na zjeździe socjalistów w Paryżu w 1892 r.
Jakie dwa cele łączyła PPS?
Prawa robotników (socjalizm) i niepodległą, demokratyczną Polskę.
Jak nazywała się gazeta PPS redagowana przez Piłsudskiego?
„Robotnik”.
Jak Piłsudski wydostał się z rosyjskiego więzienia w 1901 r.?
Udawał chorobę psychiczną, przeniesiono go do szpitala w Petersburgu, skąd uciekł.
Czym różniła się SDKPiL od PPS?
Odrzucała walkę o niepodległość Polski i stawiała na wspólną rewolucję z robotnikami Rosji.
Kto był najbardziej znaną działaczką SDKPiL?
Róża Luksemburg.
Z jakiej organizacji wyrosła Narodowa Demokracja?
Z Ligi Narodowej, utworzonej w 1893 r. z udziałem Romana Dmowskiego.
Kogo endecja uważała za głównego wroga Polaków?
Niemcy.
Jak nazywa się książka Dmowskiego z 1903 r.?
„Myśli nowoczesnego Polaka”.
Gdzie i kiedy powstało Stronnictwo Ludowe?
W Rzeszowie w 1895 r., w Galicji.
Czym była krwawa niedziela?
Ostrzelaniem pokojowego pochodu robotników w Petersburgu 22 stycznia 1905 r.

Sprawdź się

1. Co odróżniało partie polityczne końca XIX wieku od dawnych spisków?

  1. Brak jakiegokolwiek programu
  2. Działanie wyłącznie za granicą
  3. Masowe członkostwo, program i prasa
  4. Przyjmowanie do grona wyłącznie arystokratów
Pokaż odpowiedź

C. Masowe członkostwo, program i prasa — Partie chciały pozyskać robotników, chłopów i inteligencję, dlatego pisały programy, wydawały gazety i organizowały wiece, a nie tylko spiskowały w wąskim gronie.

2. Jak Piłsudskiemu udało się w 1901 roku wydostać z rosyjskiego więzienia?

  1. Udawał chorobę i uciekł ze szpitala
  2. Wykupiła go rodzina za złoto
  3. Uwolnił go wyrok sądu
  4. Wydostał się podkopem z twierdzy w Szlisselburgu
Pokaż odpowiedź

A. Udawał chorobę i uciekł ze szpitala — Udając chorobę psychiczną, Piłsudski doprowadził do przeniesienia z warszawskiej Cytadeli do szpitala w Petersburgu, skąd uciekł z pomocą działaczy PPS.

3. Jak potocznie nazywano Narodową Demokrację?

  1. Sanacja
  2. Pepeesówka
  3. Ludowcy
  4. Endecja
Pokaż odpowiedź

D. Endecja — Nazwa pochodzi od liter N i D — narodowa demokracja; jej zwolenników nazywano endekami.

4. O co przede wszystkim walczył ruch ludowy?

  1. O prawa, oświatę i udział chłopów w polityce
  2. O przywileje dla wielkich właścicieli ziemskich
  3. O likwidację wszystkich szkół wiejskich
  4. O przyłączenie Galicji do Rosji
Pokaż odpowiedź

A. O prawa, oświatę i udział chłopów w polityce — Ludowcy chcieli, by chłopi przestali być biernymi poddanymi, a stali się świadomymi obywatelami — z własnymi posłami, gazetami i kółkami rolniczymi.

5. Czego domagali się uczniowie strajkujący w Królestwie Polskim w 1905 roku?

  1. Zniesienia ocen i egzaminów
  2. Polskiego języka nauczania
  3. Wydłużenia wakacji letnich
  4. Nauki w języku niemieckim
Pokaż odpowiedź

B. Polskiego języka nauczania — Uczniowie bojkotowali rządowe szkoły rosyjskie; władze zgodziły się na prywatne szkoły z językiem polskim, choć państwowe pozostały rosyjskie.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami