Walka o granice II Rzeczypospolitej
Historia, klasa 7 · 1918–1922
Najważniejsze w skrócie
Odzyskanie niepodległości w listopadzie 1918 roku nie oznaczało jeszcze, że Polska ma granice — o każdy skrawek ziemi trzeba było walczyć zbrojnie, w plebiscytach albo przy stole dyplomatów. Spierały się dwie wizje: Roman Dmowski chciał przyłączyć ziemie z dużą liczbą Polaków do jednolitego państwa (koncepcja inkorporacyjna), a Józef Piłsudski marzył o federacji z Litwą, Białorusią i Ukrainą, która odgrodziłaby Polskę od Rosji. Już w listopadzie 1918 roku wybuchły walki z Ukraińcami o Lwów, w których zasłynęli młodzi obrońcy miasta — Orlęta Lwowskie.
Na zachodzie 27 grudnia 1918 roku, dzień po przyjeździe Ignacego Jana Paderewskiego do Poznania, wybuchło powstanie wielkopolskie — jedno z nielicznych zwycięskich polskich powstań. Traktat wersalski przyznał Polsce Wielkopolskę i Pomorze, Gdańsk stał się Wolnym Miastem, a w lutym 1920 roku gen. Józef Haller dokonał w Pucku zaślubin Polski z morzem. O Górny Śląsk Ślązacy stoczyli trzy powstania; plebiscyt z 20 marca 1921 roku wygrały Niemcy, ale po III powstaniu, kierowanym przez Wojciecha Korfantego, Polska otrzymała mniejszą, lecz najbardziej uprzemysłowioną część regionu. Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu w lipcu 1920 roku zakończył się dla Polski klęską.
Najcięższa była wojna z bolszewicką Rosją (1919–1921). Wiosną 1920 roku Piłsudski w sojuszu z ukraińskim przywódcą Symonem Petlurą zajął Kijów, ale kontrofensywa Armii Czerwonej doprowadziła w sierpniu wojska Michaiła Tuchaczewskiego pod Warszawę. 16 sierpnia Piłsudski uderzył znad Wieprza na tyły wroga i rozbił go — zwycięstwo nazwano „cudem nad Wisłą”. Po bitwie nad Niemnem zawarto rozejm, a 18 marca 1921 roku traktat ryski wyznaczył granicę wschodnią. W październiku 1920 roku gen. Lucjan Żeligowski zajął Wilno i utworzył Litwę Środkową, którą w 1922 roku przyłączono do Polski.
Ważne daty
- 1918 — 27 grudnia — wybuch powstania wielkopolskiego.
- 1920 — 10 lutego — zaślubiny Polski z morzem w Pucku.
- 1920 — 13–25 sierpnia — Bitwa Warszawska.
- 1920 — 9 października — gen. Żeligowski zajmuje Wilno; powstaje Litwa Środkowa.
- 1921 — 18 marca — traktat ryski kończy wojnę polsko-bolszewicką.
- 1921 — 20 marca — plebiscyt na Górnym Śląsku.
- 1921 — 2/3 maja — wybuch III powstania śląskiego.
Ważne postacie
- Józef Piłsudski — Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz; zwolennik federacji, zwycięzca Bitwy Warszawskiej.
- Wojciech Korfanty — Polski komisarz plebiscytowy na Górnym Śląsku, przywódca III powstania śląskiego.
- Lucjan Żeligowski — Generał, który w 1920 r. zajął Wilno i utworzył Litwę Środkową.
- Michaił Tuchaczewski — Dowódca bolszewickiego Frontu Zachodniego, pokonany pod Warszawą.
- Józef Dowbor-Muśnicki — Generał, od stycznia 1919 r. dowódca wojsk powstania wielkopolskiego.
Pojęcia
- Czym różniła się koncepcja federacyjna od inkorporacyjnej?
- Piłsudski chciał związku z Litwą, Białorusią i Ukrainą; Dmowski — przyłączenia ziem z dużą liczbą Polaków do jednolitego państwa.
- Kim byli Orlęta Lwowskie?
- Młodymi obrońcami Lwowa, często uczniami i studentami, walczącymi z Ukraińcami w listopadzie 1918 r.
- Co poprzedziło wybuch powstania wielkopolskiego?
- Przyjazd Ignacego Jana Paderewskiego do Poznania 26 grudnia 1918 r. i jego przemówienie.
- Czym wyróżnia się powstanie wielkopolskie wśród polskich powstań?
- Zakończyło się zwycięstwem.
- Co traktat wersalski dał Polsce na zachodzie?
- Większość Wielkopolski i Pomorze z dostępem do morza; o Górnym Śląsku i Warmii miały zdecydować plebiscyty.
- Jaki status otrzymał Gdańsk?
- Wolnego Miasta pod opieką Ligi Narodów.
- Co to były zaślubiny z morzem?
- Uroczystość w Pucku 10 lutego 1920 r., gdy gen. Haller wrzucił do Bałtyku pierścień na znak powrotu Polski nad morze.
- Czym jest plebiscyt?
- Głosowaniem mieszkańców spornego terenu, do którego państwa chcą należeć.
- Ile było powstań śląskich i w których latach?
- Trzy: w 1919, 1920 i 1921 r.
- Kto kierował III powstaniem śląskim?
- Wojciech Korfanty.
- Jak podzielono Górny Śląsk w 1921 r.?
- Polska dostała mniejszą część obszaru, ale z większością kopalń i hut.
- Dlaczego Polska przegrała plebiscyt na Warmii i Mazurach?
- Głosowanie odbyło się w czasie ofensywy bolszewików, a wielu mieszkańców czuło się związanych z Prusami.
Sprawdź się
1. Który polityk był zwolennikiem koncepcji federacyjnej?
- Roman Dmowski
- Wojciech Korfanty
- Stanisław Grabski
- Józef Piłsudski
Pokaż odpowiedź
D. Józef Piłsudski — Piłsudski chciał związku Polski z Litwą, Białorusią i Ukrainą, który stworzyłby silny blok oddzielający Polskę od Rosji.
2. Jak zakończyło się powstanie wielkopolskie?
- Klęską i represjami pruskimi
- Zwycięstwem powstańców
- Podziałem regionu w plebiscycie
- Przyłączeniem Poznania do Niemiec
Pokaż odpowiedź
B. Zwycięstwem powstańców — Powstańcy opanowali niemal całą Wielkopolskę, rozejm w Trewirze z lutego 1919 r. uznał linię frontu, a traktat wersalski przyznał region Polsce.
3. Jaki był wynik plebiscytu na Warmii, Mazurach i Powiślu w 1920 roku?
- Zdecydowana wygrana Niemiec
- Niewielka wygrana Polski
- Remis i podział po połowie
- Unieważnienie przez Ligę Narodów
Pokaż odpowiedź
A. Zdecydowana wygrana Niemiec — Głosowanie odbyło się 11 lipca 1920 r., gdy Armia Czerwona szła na zachód; ogromna większość wybrała Niemcy, a Polsce przypadło tylko kilka wsi.
4. Jak rozstrzygnięto w 1920 roku spór o Śląsk Cieszyński?
- Całość przyznano Polsce
- Całość przyznano Czechosłowacji
- Podzielono go, a Zaolzie przypadło Czechosłowacji
- Zorganizowano tam plebiscyt wygrany wyraźnie przez Polaków
Pokaż odpowiedź
C. Podzielono go, a Zaolzie przypadło Czechosłowacji — Planowany plebiscyt odwołano, a Rada Ambasadorów podzieliła region; Zaolzie z wieloma Polakami trafiło do Czechosłowacji, co długo psuło stosunki obu państw.
5. Jaka bitwa we wrześniu 1920 roku przypieczętowała klęskę bolszewików?
- Bitwa pod Kostiuchnówką
- Bitwa pod Zadwórzem
- Bitwa pod Radzyminem
- Bitwa nad Niemnem
Pokaż odpowiedź
D. Bitwa nad Niemnem — Po Bitwie Warszawskiej Polacy rozbili wycofujące się armie sowieckie nad Niemnem; bolszewicy musieli zgodzić się na rozejm podpisany w październiku 1920 r.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami