Funkcje liniowe

Matematyka, klasa 8 · Wykres, wartość funkcji i miejsce zerowe

Lekcja

Wyobraź sobie, że zbierasz naklejki. Masz już 2 i co tydzień dostajesz dokładnie 3 nowe. Nigdy nie jest tak, że raz dostaniesz pięć, a raz jedną — zawsze tyle samo. Właśnie taka równa, powtarzalna zmiana to serce funkcji liniowej. Funkcja liniowa to przepis, który mówi: startujemy od jakiejś wartości i przy każdym kolejnym kroku dokładamy (albo odejmujemy) ciągle tę samą liczbę. Nic więcej się nie dzieje — i to jest cała tajemnica.

Skąd się bierze prosta na wykresie

Zapisz na kartce, ile masz naklejek po 0, 1, 2, 3 i 4 tygodniach. Wyjdzie 2, 5, 8, 11, 14. Popatrz na te liczby uważnie: między sąsiednimi jest zawsze ta sama różnica, czyli 3. Gdy zaznaczysz te punkty w układzie współrzędnych, każdy kolejny leży o jedno pole w prawo i o trzy pola w górę od poprzedniego. Skoro schodek jest za każdym razem identyczny, punkty nie mają jak się wygiąć — układają się idealnie w jednej linii. Dlatego wykresem funkcji liniowej zawsze jest prosta. To nie jest magiczna regułka do wykucia, tylko naturalny skutek tego, że zmiana jest stała.

Naklejki: start 2, co tydzień o 3 więcejnaklejkitygodnie01234b = 2+1 tydzień+3 naklejki814Ten sam skok o 3 za każdym razem — punkty układają się w prostą
Ten sam schodek w górę przy każdym kroku w prawo — dlatego punkty tworzą prostą.

Skąd bierze się wzór? Po x tygodniach masz x razy po 3 naklejki, czyli 3x sztuk. Do tego dokładasz te 2, które leżały w albumie już na starcie. Razem masz 3x + 2. Gdy zamiast konkretnych liczb wstawimy litery, dostaniemy ogólny przepis pasujący do każdej takiej historii — nie tylko do naklejek, ale też do kieszonkowego, wypożyczania roweru czy wody w bidonie.

f(x) = ax + b
a to schodek (o ile zmienia się wynik przy kroku o 1 w prawo), b to punkt startu, czyli wartość dla x = 0.
YXf(x) = x + 2b = 2miejsce zerowea > 0 rośniea < 0 malejea = 0 poziomab — gdzie prostaprzecina oś Ymiejsce zerowe to taki x, dla którego f(x) = 0
Wykresem funkcji liniowej jest prosta: b mówi, gdzie tnie oś Y, a miejsce zerowe — gdzie tnie oś X.

Co tak naprawdę robią litery a i b

Litera a mówi, jak duży jest schodek: o ile zmienia się wynik, gdy x rośnie o 1. Litera b to punkt startu. Sprawdź to sam, nie wierz mi na słowo — podstaw do wzoru zero: f(0) = a · 0 + b, a ponieważ a · 0 to zawsze 0, zostaje samo b. Skoro dla x = 0 stoimy dokładnie na osi Y, to b pokazuje wysokość, na której prosta przecina tę oś. Dlatego b nazywamy czasem wartością początkową.

🔑 Zapamiętaj: b to po prostu f(0). Wstaw zero do wzoru: f(0) = a · 0 + b = b. To dlatego b zawsze wskazuje punkt na osi Y.

a > 0 — rosnacay = 2x + 1a < 0 — malejacay = -2x + 1y = ax + bGdy a = 0, zostaje y = b — prosta pozioma, funkcja stala
Współczynnik a decyduje, czy prosta rośnie, czy maleje.
Zmiana b przesuwa całą prostąyx0b = 2b = 0b = −2Nachylenie a takie samo — proste są równoległe
Zmiana b nie obraca prostej — jedzie ona w górę lub w dół jak winda, zachowując nachylenie.

Zwróć uwagę na różnicę. Gdy zmieniasz samo b, prosta zostaje tak samo pochylona i tylko wędruje w górę albo w dół, jak winda. Gdy zmieniasz a, dzieje się coś innego: prosta obraca się wokół punktu na osi Y i robi się bardziej stroma albo bardziej płaska. To dwa zupełnie osobne pokrętła i warto je czuć oddzielnie.

Pobaw się wykresem

Teraz twoja kolej — sprawdź to własnymi rękami. Ustaw suwak b na 3 i ruszaj tylko suwakiem a: zobacz, jak prosta obraca się wokół tego samego punktu na osi Y. Potem zatrzymaj a i przesuwaj samo b, żeby zobaczyć windę w akcji. Na koniec ustaw a na 0 i sprawdź, co się stanie: wykres zrobi się poziomy, bo schodek wynosi zero, więc wynik nigdy się nie zmienia. Spróbuj też ustawić suwaki tak, żeby prosta przeszła dokładnie przez punkt (0, 0), i zastanów się, który z suwaków naprawdę o tym decyduje.

Jak obliczyć wartość funkcji

Obliczyć wartość funkcji to po prostu wstawić konkretną liczbę w miejsce x i policzyć wynik. Nie ma tu żadnej tajemnicy: x jest jak puste okienko, do którego wkładasz liczbę z zadania. Pamiętaj tylko o kolejności działań — najpierw mnożenie, dopiero potem dodawanie lub odejmowanie.

✏️ Wypożyczenie roweru kosztuje 1 zł za kartę i 2 zł za każdą godzinę, czyli f(x) = 2x + 1. Ile zapłacisz za 3 godziny? Oblicz f(3).

  1. W miejsce każdego x wstawiamy liczbę 3.
    f(3) = 2 · 3 + 1
  2. Najpierw wykonujemy mnożenie.
    2 · 3 = 6
  3. Teraz dodajemy stałą opłatę za kartę.
    6 + 1 = 7
  4. Odpowiedź: za 3 godziny zapłacisz 7 zł.
    f(3) = 7

⚠️ Uwaga: Częsty błąd to dodanie stałej opłaty przed mnożeniem. W f(3) = 2 · 3 + 1 najpierw mnożymy 2 · 3, czyli 6, i dopiero potem dodajemy 1. Wynik to 7. Kto najpierw doda 2 + 1, a potem pomnoży przez 3, otrzyma błędne 9.

✏️ Na wycieczce masz w bidonie 12 dl wody i co godzinę wypijasz 3 dl. Ilość wody opisuje f(x) = −3x + 12. Ile wody zostanie po 2 godzinach?

  1. Wstawiamy 2 w miejsce x.
    f(2) = −3 · 2 + 12
  2. Mnożymy, pilnując znaku minus.
    −3 · 2 = −6
  3. Dodajemy to, co było na starcie.
    −6 + 12 = 6
  4. Odpowiedź: po 2 godzinach zostanie 6 dl wody.
    f(2) = 6

⚠️ Uwaga: Uważaj na minus. W funkcji f(x) = −3x + 12 liczba a wynosi −3, a nie 3. Minus należy do liczby stojącej przy x i mówi, że wartości maleją.

Miejsce zerowe, czyli gdzie prosta tnie oś X

Miejsce zerowe to taki x, dla którego funkcja daje wynik 0. W historii z baterią tabletu to chwila, w której zostaje zero kresek. Na wykresie widać to jako punkt, w którym prosta przecina oś X — bo dokładnie tam wartości funkcji są równe zero. Żeby je znaleźć, nie zgadujemy i nie mierzymy linijką. Układamy równanie ax + b = 0 i rozwiązujemy je tak samo jak zwykłe równanie z jedną niewiadomą, które znasz już z lekcji o równaniach.

Kiedy prosta przecina oś X?kreski bateriigodziny (x)12346miejsce zerowef(x) = −2x + 6 (bateria tabletu)Szukamy x, dla któregowartość wynosi 0:−2x + 6 = 0−2x = −6x = 3Po 3 godzinachtablet się rozładuje.
Miejsce zerowe znajdujemy, przyrównując wzór funkcji do zera i rozwiązując równanie.

✏️ Wróćmy do bidonu: f(x) = −3x + 12. Po ilu godzinach woda się skończy? Znajdź miejsce zerowe.

  1. Pusty bidon to 0 wody, więc szukamy x, dla którego f(x) = 0.
    −3x + 12 = 0
  2. Odejmujemy 12 od obu stron równania.
    −3x = −12
  3. Dzielimy obie strony przez −3.
    x = 4
  4. Odpowiedź: po 4 godzinach bidon będzie pusty.
    miejsce zerowe: x = 4

💡 Wskazówka: Żeby narysować prostą, wystarczą dwa punkty. Najwygodniej wziąć x = 0 (od razu masz b) oraz jedną łatwą liczbę, na przykład x = 1 albo x = 2. Zaznacz oba punkty i połącz je linijką.

Ten sam sposób podstawiania przydaje się jeszcze do jednego pytania: czy jakiś punkt leży na wykresie. Punkt ma dwie liczby — pierwsza to x, druga to wartość funkcji. Wystarczy wstawić pierwszą liczbę do wzoru i sprawdzić, czy wyjdzie druga.

✏️ Czy punkt P = (2, 7) leży na wykresie funkcji f(x) = 3x + 1?

  1. Bierzemy pierwszą liczbę z punktu, czyli 2, i wstawiamy ją w miejsce x.
    f(2) = 3 · 2 + 1
  2. Liczymy wartość.
    f(2) = 6 + 1 = 7
  3. Porównujemy z drugą liczbą z punktu. Wyszło dokładnie 7.
    7 = 7
  4. Odpowiedź: tak, punkt P leży na wykresie tej funkcji.
    P = (2, 7) należy do wykresu

⚠️ Uwaga: Nie myl miejsca zerowego z b. Miejsce zerowe to liczba na osi X, czyli tam, gdzie wykres przecina oś poziomą. Natomiast b to liczba na osi Y, czyli start. To dwa różne punkty na wykresie.

🔑 Zapamiętaj: Zapamiętaj mechanizm, a nie regułkę: b mówi, gdzie zaczynamy, a mówi, o ile zmienia się wynik przy każdym kroku o 1 w prawo. Stały krok daje prostą.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami

Pojęcia

Funkcja
Przyporządkowanie, które każdemu argumentowi daje dokładnie jedną wartość.
Argument i wartość
Argument to x, wartość to y = f(x).
Funkcja liniowa
Wzór y = ax + b. Jej wykresem jest prosta.
Współczynnik kierunkowy
Liczba a. Dodatnie a — prosta rośnie, ujemne — maleje, zero — prosta pozioma.
Wyraz wolny
Liczba b. Mówi, w którym punkcie prosta przecina oś Y.
Obliczanie wartości
Podstawiasz x do wzoru. Dla y = 2x + 1 i x = 3 wychodzi y = 7.
Miejsce zerowe
Argument, dla którego wartość wynosi 0. Rozwiązujesz ax + b = 0.
Punkt na wykresie
Punkt (x, y) leży na wykresie, jeśli jego współrzędne spełniają wzór funkcji.
Proporcjonalność prosta
Funkcja y = ax, wykres przechodzi przez początek układu współrzędnych.
Odczyt z wykresu
Wartość dla danego x znajdujesz idąc pionowo do prostej i poziomo do osi Y.
Sposoby opisu funkcji
Tę samą funkcję można podać wzorem, tabelką, wykresem albo opisem słownym. Wszystkie mówią to samo.
Tabelka wartości
Wybieramy kilka wartości x, liczymy y ze wzoru i wpisujemy pary do tabelki — to gotowe punkty do wykresu.

Sprawdź się

1. Ile wynosi wartość funkcji y = 2x + 1 dla x = 3?

  1. 5
  2. 6
  3. 7
  4. 9
Pokaż odpowiedź

C. 7 — 2 · 3 + 1 = 7.

2. Czy punkt (2, 5) leży na wykresie y = 2x + 1?

  1. tak
  2. nie, bo wychodzi 5
  3. tak, bo 2 + 5 = 7
  4. nie da się sprawdzić
Pokaż odpowiedź

A. tak — 2 · 2 + 1 = 5, więc punkt należy do wykresu.

3. Ile wynosi f(4) dla f(x) = 3x − 5?

  1. 12
  2. 7
  3. 17
  4. −7
Pokaż odpowiedź

B. 7 — 12 − 5.

4. Ile punktów wystarczy, żeby narysować wykres funkcji liniowej?

  1. jeden
  2. dwa
  3. trzy
  4. pięć
Pokaż odpowiedź

B. dwa — Dwa punkty wyznaczają prostą.

5. Ile wynosi współczynnik kierunkowy prostej y = −5x + 2?

  1. 2
  2. 5
  3. −5
  4. −2
Pokaż odpowiedź

C. −5 — To liczba przy x.

Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.

▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami