Funkcje liniowe
Matematyka, klasa 8 · Wykres, wartość funkcji i miejsce zerowe
Lekcja
Wyobraź sobie, że zbierasz naklejki. Masz już 2 i co tydzień dostajesz dokładnie 3 nowe. Nigdy nie jest tak, że raz dostaniesz pięć, a raz jedną — zawsze tyle samo. Właśnie taka równa, powtarzalna zmiana to serce funkcji liniowej. Funkcja liniowa to przepis, który mówi: startujemy od jakiejś wartości i przy każdym kolejnym kroku dokładamy (albo odejmujemy) ciągle tę samą liczbę. Nic więcej się nie dzieje — i to jest cała tajemnica.
Skąd się bierze prosta na wykresie
Zapisz na kartce, ile masz naklejek po 0, 1, 2, 3 i 4 tygodniach. Wyjdzie 2, 5, 8, 11, 14. Popatrz na te liczby uważnie: między sąsiednimi jest zawsze ta sama różnica, czyli 3. Gdy zaznaczysz te punkty w układzie współrzędnych, każdy kolejny leży o jedno pole w prawo i o trzy pola w górę od poprzedniego. Skoro schodek jest za każdym razem identyczny, punkty nie mają jak się wygiąć — układają się idealnie w jednej linii. Dlatego wykresem funkcji liniowej zawsze jest prosta. To nie jest magiczna regułka do wykucia, tylko naturalny skutek tego, że zmiana jest stała.
Skąd bierze się wzór? Po x tygodniach masz x razy po 3 naklejki, czyli 3x sztuk. Do tego dokładasz te 2, które leżały w albumie już na starcie. Razem masz 3x + 2. Gdy zamiast konkretnych liczb wstawimy litery, dostaniemy ogólny przepis pasujący do każdej takiej historii — nie tylko do naklejek, ale też do kieszonkowego, wypożyczania roweru czy wody w bidonie.
Co tak naprawdę robią litery a i b
Litera a mówi, jak duży jest schodek: o ile zmienia się wynik, gdy x rośnie o 1. Litera b to punkt startu. Sprawdź to sam, nie wierz mi na słowo — podstaw do wzoru zero: f(0) = a · 0 + b, a ponieważ a · 0 to zawsze 0, zostaje samo b. Skoro dla x = 0 stoimy dokładnie na osi Y, to b pokazuje wysokość, na której prosta przecina tę oś. Dlatego b nazywamy czasem wartością początkową.
- a > 0 — schodek idzie w górę, prosta rośnie (np. rosnąca kolekcja naklejek)
- a < 0 — schodek idzie w dół, prosta maleje (np. znikająca bateria w tablecie)
- a = 0 — nie ma żadnego schodka, wynik wciąż taki sam, wykres to linia pozioma
- b — wysokość startu, czyli miejsce, w którym prosta przecina oś Y
- im dalej a jest od zera (nie patrząc na znak minus), tym prosta jest bardziej stroma
🔑 Zapamiętaj: b to po prostu f(0). Wstaw zero do wzoru: f(0) = a · 0 + b = b. To dlatego b zawsze wskazuje punkt na osi Y.
Zwróć uwagę na różnicę. Gdy zmieniasz samo b, prosta zostaje tak samo pochylona i tylko wędruje w górę albo w dół, jak winda. Gdy zmieniasz a, dzieje się coś innego: prosta obraca się wokół punktu na osi Y i robi się bardziej stroma albo bardziej płaska. To dwa zupełnie osobne pokrętła i warto je czuć oddzielnie.
Pobaw się wykresem
Teraz twoja kolej — sprawdź to własnymi rękami. Ustaw suwak b na 3 i ruszaj tylko suwakiem a: zobacz, jak prosta obraca się wokół tego samego punktu na osi Y. Potem zatrzymaj a i przesuwaj samo b, żeby zobaczyć windę w akcji. Na koniec ustaw a na 0 i sprawdź, co się stanie: wykres zrobi się poziomy, bo schodek wynosi zero, więc wynik nigdy się nie zmienia. Spróbuj też ustawić suwaki tak, żeby prosta przeszła dokładnie przez punkt (0, 0), i zastanów się, który z suwaków naprawdę o tym decyduje.
Jak obliczyć wartość funkcji
Obliczyć wartość funkcji to po prostu wstawić konkretną liczbę w miejsce x i policzyć wynik. Nie ma tu żadnej tajemnicy: x jest jak puste okienko, do którego wkładasz liczbę z zadania. Pamiętaj tylko o kolejności działań — najpierw mnożenie, dopiero potem dodawanie lub odejmowanie.
✏️ Wypożyczenie roweru kosztuje 1 zł za kartę i 2 zł za każdą godzinę, czyli f(x) = 2x + 1. Ile zapłacisz za 3 godziny? Oblicz f(3).
- W miejsce każdego x wstawiamy liczbę 3.f(3) = 2 · 3 + 1
- Najpierw wykonujemy mnożenie.2 · 3 = 6
- Teraz dodajemy stałą opłatę za kartę.6 + 1 = 7
- Odpowiedź: za 3 godziny zapłacisz 7 zł.f(3) = 7
⚠️ Uwaga: Częsty błąd to dodanie stałej opłaty przed mnożeniem. W f(3) = 2 · 3 + 1 najpierw mnożymy 2 · 3, czyli 6, i dopiero potem dodajemy 1. Wynik to 7. Kto najpierw doda 2 + 1, a potem pomnoży przez 3, otrzyma błędne 9.
✏️ Na wycieczce masz w bidonie 12 dl wody i co godzinę wypijasz 3 dl. Ilość wody opisuje f(x) = −3x + 12. Ile wody zostanie po 2 godzinach?
- Wstawiamy 2 w miejsce x.f(2) = −3 · 2 + 12
- Mnożymy, pilnując znaku minus.−3 · 2 = −6
- Dodajemy to, co było na starcie.−6 + 12 = 6
- Odpowiedź: po 2 godzinach zostanie 6 dl wody.f(2) = 6
⚠️ Uwaga: Uważaj na minus. W funkcji f(x) = −3x + 12 liczba a wynosi −3, a nie 3. Minus należy do liczby stojącej przy x i mówi, że wartości maleją.
Miejsce zerowe, czyli gdzie prosta tnie oś X
Miejsce zerowe to taki x, dla którego funkcja daje wynik 0. W historii z baterią tabletu to chwila, w której zostaje zero kresek. Na wykresie widać to jako punkt, w którym prosta przecina oś X — bo dokładnie tam wartości funkcji są równe zero. Żeby je znaleźć, nie zgadujemy i nie mierzymy linijką. Układamy równanie ax + b = 0 i rozwiązujemy je tak samo jak zwykłe równanie z jedną niewiadomą, które znasz już z lekcji o równaniach.
✏️ Wróćmy do bidonu: f(x) = −3x + 12. Po ilu godzinach woda się skończy? Znajdź miejsce zerowe.
- Pusty bidon to 0 wody, więc szukamy x, dla którego f(x) = 0.−3x + 12 = 0
- Odejmujemy 12 od obu stron równania.−3x = −12
- Dzielimy obie strony przez −3.x = 4
- Odpowiedź: po 4 godzinach bidon będzie pusty.miejsce zerowe: x = 4
💡 Wskazówka: Żeby narysować prostą, wystarczą dwa punkty. Najwygodniej wziąć x = 0 (od razu masz b) oraz jedną łatwą liczbę, na przykład x = 1 albo x = 2. Zaznacz oba punkty i połącz je linijką.
Ten sam sposób podstawiania przydaje się jeszcze do jednego pytania: czy jakiś punkt leży na wykresie. Punkt ma dwie liczby — pierwsza to x, druga to wartość funkcji. Wystarczy wstawić pierwszą liczbę do wzoru i sprawdzić, czy wyjdzie druga.
✏️ Czy punkt P = (2, 7) leży na wykresie funkcji f(x) = 3x + 1?
- Bierzemy pierwszą liczbę z punktu, czyli 2, i wstawiamy ją w miejsce x.f(2) = 3 · 2 + 1
- Liczymy wartość.f(2) = 6 + 1 = 7
- Porównujemy z drugą liczbą z punktu. Wyszło dokładnie 7.7 = 7
- Odpowiedź: tak, punkt P leży na wykresie tej funkcji.P = (2, 7) należy do wykresu
⚠️ Uwaga: Nie myl miejsca zerowego z b. Miejsce zerowe to liczba na osi X, czyli tam, gdzie wykres przecina oś poziomą. Natomiast b to liczba na osi Y, czyli start. To dwa różne punkty na wykresie.
🔑 Zapamiętaj: Zapamiętaj mechanizm, a nie regułkę: b mówi, gdzie zaczynamy, a mówi, o ile zmienia się wynik przy każdym kroku o 1 w prawo. Stały krok daje prostą.
Pojęcia
- Funkcja
- Przyporządkowanie, które każdemu argumentowi daje dokładnie jedną wartość.
- Argument i wartość
- Argument to x, wartość to y = f(x).
- Funkcja liniowa
- Wzór y = ax + b. Jej wykresem jest prosta.
- Współczynnik kierunkowy
- Liczba a. Dodatnie a — prosta rośnie, ujemne — maleje, zero — prosta pozioma.
- Wyraz wolny
- Liczba b. Mówi, w którym punkcie prosta przecina oś Y.
- Obliczanie wartości
- Podstawiasz x do wzoru. Dla y = 2x + 1 i x = 3 wychodzi y = 7.
- Miejsce zerowe
- Argument, dla którego wartość wynosi 0. Rozwiązujesz ax + b = 0.
- Punkt na wykresie
- Punkt (x, y) leży na wykresie, jeśli jego współrzędne spełniają wzór funkcji.
- Proporcjonalność prosta
- Funkcja y = ax, wykres przechodzi przez początek układu współrzędnych.
- Odczyt z wykresu
- Wartość dla danego x znajdujesz idąc pionowo do prostej i poziomo do osi Y.
- Sposoby opisu funkcji
- Tę samą funkcję można podać wzorem, tabelką, wykresem albo opisem słownym. Wszystkie mówią to samo.
- Tabelka wartości
- Wybieramy kilka wartości x, liczymy y ze wzoru i wpisujemy pary do tabelki — to gotowe punkty do wykresu.
Sprawdź się
1. Ile wynosi wartość funkcji y = 2x + 1 dla x = 3?
- 5
- 6
- 7
- 9
Pokaż odpowiedź
C. 7 — 2 · 3 + 1 = 7.
2. Czy punkt (2, 5) leży na wykresie y = 2x + 1?
- tak
- nie, bo wychodzi 5
- tak, bo 2 + 5 = 7
- nie da się sprawdzić
Pokaż odpowiedź
A. tak — 2 · 2 + 1 = 5, więc punkt należy do wykresu.
3. Ile wynosi f(4) dla f(x) = 3x − 5?
- 12
- 7
- 17
- −7
Pokaż odpowiedź
B. 7 — 12 − 5.
4. Ile punktów wystarczy, żeby narysować wykres funkcji liniowej?
- jeden
- dwa
- trzy
- pięć
Pokaż odpowiedź
B. dwa — Dwa punkty wyznaczają prostą.
5. Ile wynosi współczynnik kierunkowy prostej y = −5x + 2?
- 2
- 5
- −5
- −2
Pokaż odpowiedź
C. −5 — To liczba przy x.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami