Zależności funkcyjne
Matematyka, klasa 8 · Proporcjonalność prosta i odwrotna
Lekcja
Prawie wszystko wokół ciebie od czegoś zależy. Rachunek w sklepie zależy od tego, ile bułek kupisz. Droga, którą przejedzie autobus, zależy od czasu jazdy. Ilość farby zależy od powierzchni ściany. Matematyka nazywa takie powiązania zależnościami funkcyjnymi i uczy je zapisywać tak, żeby dało się z nich coś obliczyć.
Najważniejsza zasada jest jedna: jednej wartości pierwszej wielkości odpowiada dokładnie jedna wartość drugiej. Jeśli kupisz 4 bułki po 80 groszy, rachunek nie może wyjść raz 3,20 zł, a raz 5 zł. To właśnie odróżnia funkcję od zwykłego zestawienia liczb.
Trzy sposoby opisania tej samej zależności
Tę samą zależność można pokazać na trzy sposoby: wzorem, tabelą i wykresem. Wzór jest najkrótszy i pozwala policzyć dowolny przypadek. Tabela pokazuje konkretne liczby. Wykres pokazuje kształt: czy zależność rośnie, czy maleje i jak szybko. Warto umieć przechodzić między nimi w obie strony, bo w zadaniach dane bywają podane raz tak, raz tak.
🔑 Zapamiętaj: Wzór, tabela i wykres to nie trzy różne zadania, tylko trzy widoki tej samej zależności. Gdy utkniesz przy jednym, spróbuj przejść na inny.
Proporcjonalność prosta
Dwie wielkości są wprost proporcjonalne, gdy ile razy rośnie jedna, tyle samo razy rośnie druga. Dwa razy więcej bułek to dwa razy większy rachunek, trzy razy więcej — trzy razy większy. Iloraz obu wielkości jest wtedy zawsze taki sam i nazywamy go współczynnikiem proporcjonalności.
✏️ 1 zeszyt kosztuje 4 zł. Ile kosztuje 6 zeszytów?
- Koszt jest wprost proporcjonalny do liczby zeszytów, więc mnożymy cenę przez liczbę sztuk.6 × 4 = 24 zł
Jak rozpoznać proporcjonalność prostą w tabeli
Podziel każdą wartość drugiej wielkości przez odpowiadającą jej wartość pierwszej. Jeśli za każdym razem wyjdzie ta sama liczba, masz proporcjonalność prostą, a ta liczba to właśnie współczynnik a.
✏️ Sprawdź, czy tabela opisuje proporcjonalność prostą: (2; 5), (4; 10), (6; 15).
- Dzielimy drugą liczbę przez pierwszą w każdej parze.5 : 2 = 2,5
- Powtarzamy dla pozostałych par.10 : 4 = 2,5 oraz 15 : 6 = 2,5
- Iloraz jest stały, więc to proporcjonalność prosta o współczynniku 2,5.y = 2,5 · x
⚠️ Uwaga: Nie każda rosnąca zależność jest proporcjonalna. Jeśli taksówka bierze 8 zł opłaty początkowej i 3 zł za kilometr, to podwojenie trasy NIE podwaja rachunku — bo ósemka jest doliczana tylko raz.
Proporcjonalność odwrotna
Dwie wielkości są odwrotnie proporcjonalne, gdy ile razy rośnie jedna, tyle razy maleje druga. Im więcej osób dzieli tę samą paczkę cukierków, tym mniej dostaje każda. Tym razem stały jest nie iloraz, tylko iloczyn.
✏️ 12 cukierków dzielimy po równo. Im więcej dzieci, tym mniej dla każdego.
- 2 dzieci dostaje po 6, 3 dzieci po 4, a 4 dzieci po 3 cukierki.
- Iloczyn zawsze wynosi 12.2·6 = 3·4 = 4·3 = 12
✏️ 4 malarzy maluje halę w 9 dni. Ilu dni potrzeba 6 malarzom?
- Liczymy całą pracę w dniówkach: tyle roboty trzeba wykonać niezależnie od liczby ludzi.4 × 9 = 36 dniówek
- Dzielimy pracę na 6 malarzy.36 : 6 = 6 dni
- Więcej malarzy, mniej dni — to typowa proporcjonalność odwrotna.
Odczytywanie wykresu
- Wykres proporcjonalności prostej to prosta przechodząca przez punkt (0, 0).
- Im większy współczynnik a, tym prosta bardziej stroma.
- Wykres proporcjonalności odwrotnej to krzywa, która opada i nigdy nie dotyka osi.
- Odcinek poziomy na wykresie drogi oznacza postój — droga się nie zmienia mimo upływu czasu.
- Zawsze najpierw sprawdź, co jest na osiach i w jakich jednostkach.
💡 Wskazówka: W zadaniach z proporcjonalnością pomaga jedno pytanie: gdy jednej wielkości jest więcej, to drugiej jest więcej czy mniej? Więcej to proporcjonalność prosta, mniej to odwrotna.
Pojęcia
- Zależność funkcyjna
- Jedna wielkość zależy od drugiej, np. koszt zakupów od liczby sztuk.
- Proporcjonalność prosta
- Ile razy rośnie jedna wielkość, tyle razy rośnie druga. Wzór y = ax.
- Współczynnik proporcjonalności
- Stały iloraz y ÷ x, np. cena za jedną sztukę.
- Proporcjonalność odwrotna
- Ile razy rośnie jedna wielkość, tyle razy maleje druga. Iloczyn x · y jest stały.
- Przykład prostej
- Im więcej bułek, tym większy rachunek. 3 bułki po 2 zł to 6 zł.
- Przykład odwrotnej
- Im więcej robotników, tym krócej trwa praca. 2 osoby w 6 godzin, 4 osoby w 3 godziny.
- Droga, prędkość, czas
- s = v · t. Przy stałej drodze prędkość i czas są odwrotnie proporcjonalne.
- Skala mapy
- Odległość na mapie jest wprost proporcjonalna do odległości w terenie.
- Wykres proporcjonalności prostej
- Prosta przechodząca przez punkt (0, 0).
- Rozpoznawanie zależności
- Sprawdź, czy stały jest iloraz y ÷ x (prosta), czy iloczyn x · y (odwrotna).
- Tabelka zależności
- Sprawdzamy iloraz y : x. Jeśli w każdej kolumnie wychodzi ta sama liczba, to proporcjonalność prosta.
- Wykres proporcjonalności odwrotnej
- To hiperbola — krzywa, która zbliża się do osi, ale nigdy ich nie dotyka. Nigdy nie jest prostą.
Sprawdź się
1. 4 bułki kosztują 8 zł. Ile kosztuje 7 bułek?
- 12 zł
- 14 zł
- 16 zł
- 15 zł
Pokaż odpowiedź
B. 14 zł — Jedna bułka to 2 zł, więc 7 · 2 = 14 zł.
2. Wykres proporcjonalności prostej przechodzi przez punkt:
- (0, 0)
- (0, 1)
- (1, 0)
- (1, 1)
Pokaż odpowiedź
A. (0, 0) — Dla x = 0 wartość też wynosi 0.
3. Pięć zeszytów kosztuje 15 zł. Ile kosztuje osiem takich zeszytów?
- 20 zł
- 24 zł
- 30 zł
- 18 zł
Pokaż odpowiedź
B. 24 zł — Jeden kosztuje 3 zł.
4. W tabelce iloraz y : x zawsze wynosi 3. Jaka to zależność?
- odwrotna
- żadna
- losowa
- prosta
Pokaż odpowiedź
D. prosta — Stały iloraz.
5. Trzy krany napełniają basen w 8 godzin. W ile godzin napełnią go cztery takie krany?
- 6 godzin
- 10 godzin
- 4 godziny
- 12 godzin
Pokaż odpowiedź
A. 6 godzin — 3 · 8 = 4 · x.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami