Automatyka i robotyka
Technika, klasa 6 · Urządzenia techniczne
Najważniejsze w skrócie
Każde urządzenie automatyczne działa według tego samego schematu: czujnik zbiera informację z otoczenia, sterownik ją przetwarza i podejmuje decyzję, a element wykonawczy wykonuje pracę. Czujnikiem może być termometr, fotokomórka albo przycisk, sterownikiem — mały komputer zwany mikrokontrolerem, a elementem wykonawczym — silnik, grzałka, pompa lub zawór.
Gdy sterownik stale sprawdza skutki swojego działania i na tej podstawie je poprawia, mówimy o sprzężeniu zwrotnym. Tak działa termostat: mierzy temperaturę, włącza grzanie, gdy jest za zimno, i wyłącza je po osiągnięciu ustawionej wartości. Prosty toster z pokrętłem czasu nie ma sprzężenia zwrotnego — grzeje przez ustalony czas i nie sprawdza, czy grzanka jest gotowa.
Roboty przemysłowe to sterowane komputerem ramiona z przegubami i chwytakiem, które w fabrykach spawają, malują i przenoszą części — szybko, dokładnie i bez zmęczenia. W domu automatykę mamy w pralce, zmywarce, robocie sprzątającym czy lampie z czujnikiem ruchu. Każdym z tych urządzeń kieruje program, czyli algorytm: lista kroków i warunków typu „jeżeli…, to…”.
Ważne daty
- Czujnik — wejście układu: zbiera informację, np. o temperaturze lub ruchu
- Sterownik — „mózg” układu: porównuje dane i podejmuje decyzję
- Element wykonawczy — wyjście układu: silnik, grzałka, pompa lub zawór
- Sprzężenie zwrotne — sterownik sprawdza skutek działania i go poprawia
- 1961 — w fabryce samochodów zaczął pracę pierwszy robot przemysłowy Unimate
Ważne postacie
- Karel Čapek — czeski pisarz; w sztuce „R.U.R.” (1920) spopularyzował słowo „robot”
- Isaac Asimov — pisarz fantastyki, autor słynnych trzech praw robotyki
- Joseph Engelberger — współtwórca robota Unimate, nazywany ojcem robotyki przemysłowej
- Termostat — najprostszy domowy przykład sprzężenia zwrotnego
Pojęcia
- Co robi czujnik w układzie automatyki?
- Zbiera informacje z otoczenia, np. mierzy temperaturę, światło lub ruch.
- Jaką rolę pełni sterownik?
- Przetwarza dane z czujników i decyduje, co ma zrobić urządzenie.
- Podaj trzy przykłady elementów wykonawczych.
- Silnik, grzałka, pompa (także zawór, siłownik, lampka).
- Co to jest sprzężenie zwrotne?
- Sterownik sprawdza skutek swojego działania i na tej podstawie je koryguje.
- Jak działa termostat?
- Mierzy temperaturę i włącza lub wyłącza grzanie, by utrzymać ustawioną wartość.
- Czym różni się sterowanie od regulacji?
- Sterowanie nie sprawdza efektu, a regulacja go sprawdza dzięki sprzężeniu zwrotnemu.
- Skąd pochodzi słowo „robot”?
- Z czeskiego „robota” — ciężka, przymusowa praca; spopularyzował je Karel Čapek.
- Do czego służą roboty przemysłowe?
- Do spawania, malowania, montażu i przenoszenia części w fabrykach.
- Co to jest chwytak robota?
- Końcówka ramienia robota, która chwyta i trzyma przedmioty.
- Jakie czujniki ma robot sprzątający?
- Czujniki zderzenia, czujniki uskoku (schodów) i czujniki odległości od przeszkód.
- Po co robotowi sprzątającemu stacja dokująca?
- Wraca do niej sam, żeby naładować akumulator.
- Jakie czujniki ma pralka automatyczna?
- Czujnik poziomu wody i czujnik temperatury.
Sprawdź się
1. Który element układu automatyki zbiera informacje z otoczenia?
- sterownik
- element wykonawczy
- czujnik
- zasilacz
Pokaż odpowiedź
C. czujnik — Czujnik mierzy np. temperaturę lub ruch i przekazuje te dane dalej — sam niczego nie wykonuje.
2. Termostat w grzejniku elektrycznym wyłącza grzanie, gdy:
- minie dokładnie jedna godzina od włączenia
- temperatura osiągnie ustawioną wartość
- ktoś otworzy okno w pokoju
- w pokoju zrobi się zupełnie ciemno
Pokaż odpowiedź
B. temperatura osiągnie ustawioną wartość — Termostat porównuje pomiar z wartością zadaną; po jej osiągnięciu dalsze grzanie jest niepotrzebne.
3. Którą pracę roboty przemysłowe wykonują w fabrykach aut najczęściej?
- spawanie i lakierowanie karoserii
- projektowanie nowych modeli aut
- sprzedaż samochodów klientom
- kierowanie ruchem na parkingu fabryki
Pokaż odpowiedź
A. spawanie i lakierowanie karoserii — Spawanie i malowanie to czynności powtarzalne i szkodliwe dla zdrowia, więc roboty robią je lepiej i bezpieczniej.
4. W pralce automatycznej grzałka jest przykładem:
- czujnika temperatury
- sterownika programu
- przewodu zasilającego
- elementu wykonawczego
Pokaż odpowiedź
D. elementu wykonawczego — Grzałka zamienia prąd w ciepło na polecenie sterownika, czyli wykonuje zadanie, a nie mierzy.
5. Lampa w ogrodzie zapala się, gdy ktoś przejdzie obok. Czujnikiem w tym układzie jest:
- żarówka LED
- wyłącznik czasowy
- czujnik ruchu
- przewód zasilający
Pokaż odpowiedź
C. czujnik ruchu — Żarówka jest elementem wykonawczym, a o przejściu człowieka informuje sterownik właśnie czujnik ruchu.
Więcej pytań — razem 50 fiszek, pytań i zdań prawda/fałsz — czeka w ćwiczeniach.
▶ Ćwicz ten temat fiszki, quiz i prawda/fałsz — z wynikiem i powtórkami